Sokin qish tongida Markaziy Osiyodagi ayrim shaharlar ustidagi tepaliklardan ochiladigan manzara hayratlanarli bo'lishi mumkin: qorli tog' cho'qqilari tiniq moviy osmonda yarqiraydi, pastdagi shahar esa jigarrang-kulrang tutun pardasi ostida yashiringan. Ko'pchilik bunday havoni o'pka uchun muammo deb biladi va bu to'g'ri. Ammo bu tumandagi eng mayda zarrachalar ko'krak qafasida qolib ketmaydi. Olimlar ular yurak, qon tomirlari va hatto miyaga ta'sir qilishi mumkinligini aniqlamoqda, Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti (JSST) esa bugun havo ifloslanishini inson salomatligi uchun eng katta ekologik xavflar qatoriga qo'shadi.
Biz nafas olayotgan havoda nimalar bor
Ifloslangan havo azot dioksidi, oltingugurt dioksidi, is gazi va yer yuzasidagi ozon kabi gazlar hamda muallaq zarrachalar (PM) deb ataluvchi mayda qattiq va suyuq zarrachalar aralashmasidir. Sog'liqni saqlash mutaxassislarini eng ko'p tashvishga solayotgan zarrachalar PM2.5 deb belgilanadi: ularning o'lchami 2,5 mikrometr yoki undan kichik, ya'ni inson sochidan taxminan 30 marta ingichka. Ular asosan avtomobillar, elektr stansiyalari, sanoat korxonalari va uylarda yoqilg'i yoqishdan, shuningdek, qishloq xo'jaligi, chang va chiqindilarni yoqishdan hosil bo'ladi.
Raqamlar jiddiy. JSST ma'lumotlariga ko'ra, 2019-yilda dunyo aholisining 99 foizi havo sifati tashkilot tavsiya etgan darajalarga mos kelmaydigan joylarda yashagan. O'sha yili ochiq havoning ifloslanishi 4,2 million erta o'limga sabab bo'lgan deb baholanadi, uylarda ovqat pishirish va isitishdan chiqadigan tutun bilan birga esa bu raqam yiliga taxminan 6,7 million o'limni tashkil etadi. 2021-yilda JSST PM2.5 ning uzoq muddatli ta'siri bo'yicha tavsiyasini kuchaytirib, uni havoning har bir kub metriga yillik o'rtacha 5 mikrogrammgacha, ya'ni avvalgi darajaning yarmigacha tushirdi, chunki dalillar zarar avval o'ylanganidan pastroq konsentratsiyalarda ham yuzaga kelishini ko'rsatdi.
O'pkadan qonga va miyaga
Yirikroq zarrachalar asosan burun va tomoqda ushlanib qoladi. PM2.5 esa o'pkaning chuqur qismlarigacha yetib borishi mumkin va JSST ta'kidlashicha, ularning eng maydalari hatto qonga ham o'tishi mumkin. U yerda ular va ularga yopishgan kimyoviy moddalar yallig'lanishni, ya'ni organizmning xavf signaliga javobini, hamda oksidlovchi stressni, ya'ni beqaror molekulalar tufayli hujayralarning kimyoviy shikastlanishini keltirib chiqarishi mumkin. Vaqt o'tishi bilan bu butun tanadagi, jumladan, miyani oziqlantiruvchi qon tomirlarini qattiqlashtirishi va shikastlashi mumkin.
Bundan tashqari, to'g'ridan-to'g'ri yo'l ham bo'lishi mumkin. 2016-yilda britaniyalik olima Barbara Maher boshchiligidagi jamoa Mexiko va Angliyaning Manchester shahrida yashagan odamlarning miya to'qimasini o'rgandi. Ular magnetit nanozarrachalari deb ataluvchi juda ko'p mayda magnitli temir oksidi zarrachalarini topdi. Ularning yumaloq shakli dvigatellar va olov kabi yuqori haroratda hosil bo'ladigan zarrachalarga mos kelardi va organizmning o'zi ishlab chiqaradigan magnetitdan farq qilardi. Tadqiqotchilar taxminan 200 nanometrdan kichik zarrachalar burun ustidagi hidni qayta ishlovchi kichik tuzilma bo'lmish hid bilish piyozchasi orqali miyaga yetib borishi mumkin, degan fikrni ilgari surdi. Bu zarrachalar kasallik keltirib chiqarishini isbotlamaydi, lekin ifloslanish inson miyasi ichiga kira olishini ko'rsatadi.
Insult: eng aniq bog'liqlik
Havo ifloslanishining miyaga eng yaxshi isbotlangan ta'siri insult bilan bog'liq. Insult miyaning bir qismiga qon oqimi to'silib qolganda yoki qon tomir yorilganda yuz beradi. JSST hisob-kitoblariga ko'ra, 2019-yilda ochiq havo ifloslanishi tufayli yuz bergan erta o'limlarning taxminan 68 foizi yurak ishemik kasalligi va insult hissasiga to'g'ri kelgan. Ifloslangan havo qon bosimini oshiradi, qon ivishini kuchaytiradi va arteriyalarda yog'li blyashkalar to'planishini tezlashtiradi, deb hisoblanadi, bularning barchasi esa insult xavfini oshiradi.
Demensiya va rivojlanayotgan miya
Miyaning uzoq muddatli salomatligi bo'yicha dalillar yangiroq, ammo tobora ko'paymoqda. Yetakchi xalqaro mutaxassislardan iborat Lancet demensiya komissiyasi 2024-yilgi hisobotida havo ifloslanishini o'zgartirish mumkin bo'lgan 14 ta xavf omilidan biri sifatida qayd etdi. Bu omillar birgalikda dunyodagi demensiya holatlarining deyarli yarmi bilan bog'liq, demak, demensiyaning katta qismini nazariy jihatdan oldini olish yoki kechiktirish mumkin. Komissiya, shuningdek, havo sifati yaxshilangandan keyin fikrlash qobiliyati yaxshilangani va demensiya xavfi kamaygani kuzatilgan tadqiqotlarni ham qayd etdi. JSST 2021-yilda tavsiyalarini yangilaganida havo ifloslanishi va neyrodegenerativ kasalliklar, ya'ni miya hujayralari asta-sekin nobud bo'ladigan kasalliklar o'rtasidagi bog'liqlik haqida dalillar paydo bo'layotganini ta'kidlagan edi.
Bolalar ayniqsa zaif bo'lishi mumkin, chunki ular tana o'lchamiga nisbatan kattalarga qaraganda tezroq nafas oladi va miyasi hali rivojlanmoqda. JSST havo ifloslanishini bolalar salomatligi uchun eng katta ekologik xavflardan biri deb ataydi. Ayrim tadqiqotlar homiladorlik va erta bolalikdagi yuqori ta'sirni o'qish va diqqatga oid oqibatlar bilan bog'lagan, garchi iflos havo ta'sirini u bilan ko'pincha birga keladigan qashshoqlik, shovqin va boshqa omillardan ajratish qiyin bo'lsa ham. Tadqiqotchilar bu ta'sirlar qanchalik kuchli ekanini hali aniqlamoqda.
Bu Markaziy Osiyo uchun nega muhim
Mintaqamizdagi ko'plab shaharlar uchun bu uzoqdagi muammo emas. Jahon bankining 2025-yilda e'lon qilingan Markaziy Osiyodagi havo sifati haqidagi hisobotida PM2.5 konsentratsiyasi ko'pincha JSST tavsiyasidan 6–12 baravar oshib ketishi, ayniqsa yirik shaharlarda va qishda, aniqlangan. Hisobotda 2021-yilda Markaziy Osiyoda 65 000 dan ortiq erta o'lim ochiq havodagi PM2.5 bilan bog'langan va tegishli sog'liqni saqlash xarajatlari yiliga 15–21 milliard AQSh dollari, ya'ni mintaqa iqtisodiy mahsulotining taxminan 3–5 foizi deb baholangan. Hisobotga ko'ra, Markaziy Osiyoning barcha shaharlarida mayda zarrachalarning asosiy manbai uylar va boshqa binolarni isitish uchun qattiq yoqilg'i yoqish bo'lib, transport yana bir muhim manba hisoblanadi. Olmaota, Astana, Bishkek va Toshkent kabi shaharlar o'rganilganlar qatorida. Hisobotda toza havoning foydalari orasida bolalarning bilish qobiliyatlari yaxshiroq rivojlanishi ham sanab o'tilgan.
Nima qilish mumkin
Havo ifloslanishining aksariyat manbalari bitta odamning nazoratidan tashqarida, shuning uchun eng katta natijalar tozaroq isitish, transport, energetika va sanoatdan hamda to'g'ri monitoringdan keladi. JSST hisob-kitoblariga ko'ra, agar dunyo yangilangan tavsiya darajalariga erishsa, PM2.5 bilan bog'liq o'limlarning deyarli 80 foizining oldini olish mumkin edi. Shunday bo'lsa-da, har bir inson o'ziga ta'sirni kamaytirishi mumkin: mahalliy havo sifati ko'rsatkichlarini kuzatib borish, havo juda ifloslangan kunlarda ochiq havoda og'ir mashg'ulotlarni cheklash, yomon shamollatiladigan uylarda ko'mir, o'tin yoki chiqindi yoqmaslik va imkon bo'lsa, xonalarda mayda zarrachalarni ushlovchi filtrli havo tozalagichlardan foydalanish. Yurak yoki o'pka kasalligi bor odamlar, keksalar, homilador ayollar va yosh bolalarning ota-onalari o'zlarini qanday qilib eng yaxshi himoya qilish haqida shifokor bilan maslahatlashishlari kerak.
Ko'p savollar hali ochiq qolmoqda. Olimlar miya uchun aynan qaysi ifloslantiruvchi moddalar eng muhimligini, zararning qancha qismi qaytarilishi mumkinligini yoki umuman chinakam xavfsiz ta'sir darajasi bor-yo'qligini hali aniq bilishmaydi. Lekin bir narsa allaqachon ravshan: toza havo faqat yengil nafas olish haqida emas. U bizni biz qilib turgan a'zoni himoya qilish haqida hamdir.
Manbalar: World Health Organization: Ambient (outdoor) air pollution (fact sheet); World Health Organization (2021): New WHO Global Air Quality Guidelines aim to save millions of lives from air pollution; World Bank (2025): Air Quality Management in Central Asia; The Lancet (2024), Livingston et al.: Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission; PNAS (2016), Maher et al.: Magnetite pollution nanoparticles in the human brain. Rasm: Igors Jefimovs / Wikimedia Commons (CC BY 3.0).
Izohlar
Izoh qoldirish uchun tizimga kiring Kirish