Дар субҳи ороми зимистон манзарае, ки аз теппаҳои болои баъзе шаҳрҳои Осиёи Марказӣ кушода мешавад, метавонад ҳайратовар бошад: қуллаҳои барфпӯши кӯҳҳо дар осмони софи кабуд медурахшанд, вале шаҳри поён зери пардаи қаҳваранг-хокистарии дуд пинҳон мондааст. Аксари одамон чунин ҳаворо мушкили шуш медонанд ва ин дуруст аст. Аммо зарраҳои хурдтарини ин туман дар қафаси сина намемонанд. Олимон муайян мекунанд, ки онҳо метавонанд ба дил, рагҳои хунгард ва ҳатто мағзи сар таъсир расонанд ва Созмони умумиҷаҳонии тандурустӣ (СУТ) имрӯз ифлосшавии ҳаворо яке аз бузургтарин хатарҳои экологӣ барои саломатии инсон меҳисобад.
Дар ҳавое, ки мо нафас мекашем, чӣ ҳаст
Ҳавои ифлос омехтаи газҳо, ба монанди диоксиди нитроген, диоксиди сулфур, гази карбон ва озони рӯи замин, инчунин зарраҳои ниҳоят хурди сахт ва моеъ мебошад, ки онҳоро зарраҳои муаллақ (PM) меноманд. Зарраҳое, ки мутахассисони тандурустиро бештар нигарон мекунанд, бо нишони PM2.5 қайд мешаванд: андозаи онҳо 2,5 микрометр ё камтар аст, яъне тақрибан 30 маротиба аз мӯи сари одам бориктар. Онҳо асосан аз сӯзондани сӯзишворӣ дар мошинҳо, нерӯгоҳҳо, саноат ва хонаҳо, инчунин аз кишоварзӣ, ғубор ва сӯзондани партовҳо ба вуҷуд меоянд.
Рақамҳо ҷиддӣ ҳастанд. Тибқи маълумоти СУТ, соли 2019 99 фоизи аҳолии ҷаҳон дар ҷойҳое зиндагӣ мекарданд, ки сифати ҳаво ба сатҳҳои тавсиякардаи ин созмон мувофиқат намекард. Ифлосшавии ҳавои берунӣ дар он сол боиси 4,2 миллион марги бармаҳал гардид ва якҷоя бо дуди пухтупаз ва гармкунӣ дар хонаҳо тақрибан 6,7 миллион марг дар як сол. Соли 2021 СУТ тавсияи худро оид ба таъсири дарозмуддати PM2.5 сахттар карда, онро то миёнаи солонаи 5 микрограмм дар як метри мукааби ҳаво, яъне то нисфи сатҳи қаблӣ паст кард, зеро далелҳо нишон доданд, ки зарар дар консентратсияҳои пасттар аз оне, ки қаблан гумон мекарданд, низ ба миён меояд.
Аз шуш ба хун ва мағзи сар
Зарраҳои калонтар асосан дар бинӣ ва гулӯ боқӣ мемонанд. Аммо PM2.5 метавонад то қисмҳои амиқи шуш расад ва чунон ки СУТ қайд мекунад, хурдтаринҳои онҳо ҳатто ба ҷараёни хун гузашта метавонанд. Дар он ҷо онҳо ва моддаҳои кимиёвии ба онҳо часпида метавонанд илтиҳоб, яъне вокуниши ҳушдории организм, ва стресси оксидшавӣ, яъне осеби кимиёвии ҳуҷайраҳо аз ҷониби молекулаҳои ноустуворро ба вуҷуд оранд. Бо мурури замон ин метавонад рагҳои хунгардро дар тамоми бадан, аз ҷумла рагҳое, ки мағзи сарро ғизо медиҳанд, сахт ва осебдида гардонад.
Шояд роҳи мустақимтаре низ вуҷуд дошта бошад. Соли 2016 гурӯҳе таҳти роҳбарии олими бритониёӣ Барбара Махер бофтаи мағзи сари одамонеро, ки дар Мехико ва Манчестери Англия зиндагӣ карда буданд, омӯхт. Онҳо шумораи зиёди зарраҳои хурди магнитии оксиди оҳан бо номи нанозарраҳои магнетитро пайдо карданд. Шакли мудаввари онҳо ба зарраҳое мувофиқ меомад, ки дар ҳарорати баланд, масалан дар муҳаррикҳо ва оташ, ҳосил мешаванд ва аз магнетите, ки худи организм месозад, фарқ мекард. Муҳаққиқон тахмин карданд, ки зарраҳои хурдтар аз тақрибан 200 нанометр метавонанд тавассути пиёзчаи бӯйпазирӣ, сохтори хурди болои бинӣ, ки бӯйҳоро коркард мекунад, ба мағзи сар расанд. Ин исбот намекунад, ки зарраҳо боиси беморӣ мешаванд, аммо нишон медиҳад, ки ифлосшавӣ метавонад ба дохили мағзи сари инсон ворид шавад.
Сакта: равшантарин алоқа
Таъсири беҳтар исботшудаи ифлосшавии ҳаво ба мағзи сар ба сакта (инсулт) дахл дорад, ки ҳангоми баста шудани ҷараёни хун ба қисми мағзи сар ё кафидани раги хунгард рух медиҳад. Тибқи арзёбии СУТ, тақрибан 68 фоизи маргҳои бармаҳали аз ифлосшавии ҳавои берунӣ дар соли 2019 ба бемории ишемикии дил ва сакта якҷоя рост меомад. Гумон меравад, ки ҳавои ифлос фишори хунро баланд мекунад, лахташавии хунро афзун месозад ва ҷамъшавии пораҳои равғанӣ дар шараёнҳоро тезонад, ки ҳамаи ин хатари сактаро зиёд мекунад.
Деменсия ва мағзи дар ҳоли рушд
Далелҳо дар бораи саломатии дарозмуддати мағзи сар навтаранд, аммо афзоиш меёбанд. Комиссияи Lancet оид ба деменсия, гурӯҳи байналмилалии коршиносони пешбар, дар гузориши соли 2024 ифлосшавии ҳаворо яке аз 14 омили хатари тағйирпазир номид. Ин омилҳо якҷоя бо қариб нисфи ҳолатҳои деменсия дар ҷаҳон алоқаманданд, яъне қисми зиёди деменсияро аз ҷиҳати назариявӣ пешгирӣ ё ба таъхир андохтан мумкин аст. Комиссия инчунин таҳқиқотеро қайд кард, ки дар онҳо пас аз беҳтар шудани сифати ҳаво беҳбуди қобилияти тафаккур ва коҳиши хатари деменсия мушоҳида шудааст. Ҳангоми навсозии тавсияҳояш дар соли 2021 СУТ низ қайд карда буд, ки далелҳо дар бораи алоқаи ифлосшавии ҳаво бо бемориҳои нейродегенеративӣ, яъне бемориҳое, ки дар онҳо ҳуҷайраҳои мағзи сар тадриҷан нобуд мешаванд, пайдо шуда истодаанд.
Кӯдакон метавонанд махсусан осебпазир бошанд, зеро онҳо нисбат ба андозаи баданашон аз калонсолон тезтар нафас мекашанд ва мағзи сарашон ҳанӯз рушд мекунад. СУТ ифлосшавии ҳаворо яке аз бузургтарин хатарҳои экологӣ барои саломатии кӯдакон меномад. Баъзе таҳқиқот таъсири шадидро дар давраи ҳомиладорӣ ва кӯдакии барвақт бо оқибатҳо барои таълим ва диққат алоқаманд кардаанд, ҳарчанд ҷудо кардани таъсири ҳавои ифлос аз камбизоатӣ, садо ва омилҳои дигаре, ки аксар вақт ҳамроҳи он меоянд, душвор аст. Муҳаққиқон ҳанӯз муайян мекунанд, ки ин таъсирҳо то чӣ андоза қавӣ ҳастанд.
Чаро ин барои Осиёи Марказӣ муҳим аст
Барои бисёр шаҳрҳои минтақаи мо ин мушкили дур нест. Дар гузориши Бонки ҷаҳонӣ дар бораи сифати ҳаво дар Осиёи Марказӣ, ки соли 2025 нашр шуд, муайян гардид, ки консентратсияи PM2.5 аксар вақт аз тавсияи СУТ 6–12 маротиба зиёд аст, махсусан дар шаҳрҳои калонтарин ва дар зимистон. Гузориш зиёда аз 65 000 марги бармаҳалро дар Осиёи Марказӣ дар соли 2021 ба PM2.5-и ҳавои берунӣ нисбат дода, хароҷоти марбут ба саломатиро солона 15–21 миллиард доллари ИМА, яъне тақрибан 3–5 фоизи иқтисоди минтақа арзёбӣ кардааст. Тибқи гузориш, манбаи асосии зарраҳои майда дар ҳамаи шаҳрҳои Осиёи Марказӣ сӯзондани сӯзишвории сахт барои гарм кардани хонаҳо ва дигар биноҳо мебошад ва нақлиёт манбаи муҳими дигар ба ҳисоб меравад. Шаҳрҳое чун Алмаато, Остона, Бишкек ва Тошканд дар қатори шаҳрҳои омӯхташуда ҳастанд. Гузориш инчунин рушди беҳтари қобилиятҳои маърифатии кӯдаконро дар қатори манфиатҳои ҳавои тоза номбар кардааст.
Чӣ кор кардан мумкин аст
Аксари манбаъҳои ифлосшавии ҳаво берун аз назорати як шахс мебошанд, бинобар ин бузургтарин натиҷаҳо аз гармкунӣ, нақлиёт, энергетика ва саноати тозатар, инчунин аз мониторинги дуруст ба даст меоянд. Тибқи арзёбии СУТ, агар ҷаҳон ба сатҳҳои навшудаи тавсияшуда расад, тақрибан 80 фоизи маргҳои марбут ба PM2.5-ро пешгирӣ кардан мумкин мебуд. Бо вуҷуди ин, ҳар кас метавонад таъсирро ба худ кам кунад: нишондиҳандаҳои маҳаллии сифати ҳаворо пайгирӣ кунад, дар рӯзҳои ифлосии шадид машқҳои вазнинро дар ҳавои кушод маҳдуд созад, дар хонаҳои бад шамолдодашаванда ангишт, ҳезум ё партов насӯзонад ва дар сурати имкон дар хонаҳо аз тозакунакҳои ҳаво бо филтрҳои зарраҳои майда истифода барад. Одамони гирифтори бемориҳои дил ё шуш, пиронсолон, занони ҳомила ва волидони кӯдакони хурдсол бояд аз духтур пурсанд, ки худро чӣ гуна беҳтар ҳифз кунанд.
Бисёр саволҳо ҳанӯз кушодаанд. Олимон ҳоло дақиқ намедонанд, ки кадом ифлоскунандаҳо барои мағзи сар аз ҳама муҳиманд, чӣ қадар зарар барқарорпазир аст ё оё умуман сатҳи воқеан бехатари таъсир вуҷуд дорад. Аммо як чиз аллакай равшан аст: ҳавои тоза танҳо дар бораи нафаскашии осон нест. Ин инчунин дар бораи ҳифзи узве аст, ки моро ҳамин гуна, ки ҳастем, месозад.
Манбаъҳо: World Health Organization: Ambient (outdoor) air pollution (fact sheet); World Health Organization (2021): New WHO Global Air Quality Guidelines aim to save millions of lives from air pollution; World Bank (2025): Air Quality Management in Central Asia; The Lancet (2024), Livingston et al.: Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission; PNAS (2016), Maher et al.: Magnetite pollution nanoparticles in the human brain. Тасвир: Igors Jefimovs / Wikimedia Commons (CC BY 3.0).
Шарҳҳо
Лутфан барои навиштани шарҳ ворид шавед Ворид шудан