Тынч кышкы таңда Борбордук Азиянын айрым шаарларынын үстүндөгү дөңсөөлөрдөн ачылган көрүнүш таң калтырышы мүмкүн: карлуу тоо чокулары ачык көк асманда жаркырайт, ал эми төмөндөгү шаар күрөң-боз түтүн жамынчысынын астында жашырынып жатат. Көпчүлүк адамдар мындай абаны өпкөгө тиешелүү көйгөй деп эсептешет жана бул чын. Бирок бул тумандагы эң майда бөлүкчөлөр көкүрөктө калып калбайт. Илимпоздор алар жүрөккө, кан тамырларга, атүгүл мээге таасир этиши мүмкүн экенин аныктап жатышат, ал эми Бүткүл дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюму (БДСУ) бүгүн абанын булганышын адамдын ден соолугуна коркунуч келтирген эң ири экологиялык тобокелдиктердин катарына кошот.
Биз дем алган абада эмне бар
Булганган аба азот диоксиди, күкүрт диоксиди, ис газы жана жер бетиндеги озон сыяктуу газдардын жана калкыма бөлүкчөлөр (PM) деп аталган майда катуу жана суюк бөлүкчөлөрдүн аралашмасы. Саламаттык сактоо адистерин эң көп тынчсыздандырган бөлүкчөлөр PM2.5 деп белгиленет: алардын өлчөмү 2,5 микрометр же андан кичине, башкача айтканда адамдын чачынан болжол менен 30 эсе ичке. Алар негизинен унааларда, электр станцияларында, өнөр жайда жана үйлөрдө отун күйгүзүүдөн, ошондой эле айыл чарбасынан, чаңдан жана таштандыларды өрттөөдөн пайда болот.
Сандар ойлондурат. БДСУнун маалыматы боюнча, 2019-жылы дүйнө калкынын 99 пайызы абанын сапаты уюм сунуштаган деңгээлдерге туура келбеген жерлерде жашаган. Ошол жылы тышкы абанын булганышы 4,2 миллион мөөнөтүнөн мурда болгон өлүмгө себеп болгон деп бааланат, ал эми үйдө тамак бышыруудан жана жылытуудан чыккан түтүн менен бирге жылына болжол менен 6,7 миллион өлүм. 2021-жылы БДСУ PM2.5тин узак мөөнөттүү таасири боюнча сунушун катаалдантып, аны абанын ар бир куб метрине жылдык орточо 5 микрограммга чейин, башкача айтканда мурунку деңгээлдин жарымына чейин төмөндөткөн, анткени далилдер зыян мурда ойлогондон төмөнкү концентрацияларда да болорун көрсөткөн.
Өпкөдөн канга жана мээге
Ирирээк бөлүкчөлөр негизинен мурун менен тамакта кармалып калат. Ал эми PM2.5 өпкөнүн тереңине чейин жетиши мүмкүн жана БДСУ белгилегендей, алардын эң майдалары атүгүл кан агымына да өтө алат. Ал жерде алар жана аларга жабышкан химиялык заттар сезгенүүнү, башкача айтканда организмдин коркунучка жообун, жана кычкылдануу стрессин, башкача айтканда туруксуз молекулалардын клеткаларды химиялык жактан жабыркатышын козгошу мүмкүн. Убакыттын өтүшү менен бул бүт дененин, анын ичинде мээни азыктандырган кан тамырларды катуулатып, жабыркатышы мүмкүн.
Мындан тышкары, түз жол да болушу мүмкүн. 2016-жылы британиялык илимпоз Барбара Махер жетектеген топ Мехикодо жана Англиянын Манчестер шаарында жашаган адамдардын мээ кыртышын изилдешкен. Алар магнетит нанобөлүкчөлөрү деп аталган көптөгөн майда магниттүү темир оксиди бөлүкчөлөрүн табышкан. Алардын тоголок формасы кыймылдаткычтар жана от сыяктуу жогорку температурада пайда болгон бөлүкчөлөргө дал келген жана организмдин өзү иштеп чыгарган магнетиттен айырмаланган. Изилдөөчүлөр болжол менен 200 нанометрден кичине бөлүкчөлөр мурундун үстүндө жайгашкан, жытты иштеткен кичинекей түзүлүш — жыт сезүү пиязчасы аркылуу мээге жетиши мүмкүн деп божомолдошкон. Бул бөлүкчөлөр оору жаратарын далилдебейт, бирок булгануу адамдын мээсинин ичине кире аларын көрсөтөт.
Инсульт: эң айкын байланыш
Абанын булганышынын мээге эң жакшы далилденген таасири инсульт менен байланыштуу. Инсульт мээнин бир бөлүгүнө кан агымы бөгөлгөндө же кан тамыр жарылганда болот. БДСУнун баалоосу боюнча, 2019-жылы тышкы абанын булганышынан болгон мөөнөтүнөн мурда өлүмдүн болжол менен 68 пайызы жүрөктүн ишемиялык оорусу менен инсульттун үлүшүнө туура келген. Булганган аба кан басымын жогорулатат, кандын уюшун күчөтөт жана артерияларда майлуу так чөкмөлөрдүн топтолушун тездетет деп эсептелет, мунун баары инсульт коркунучун жогорулатат.
Деменция жана өнүгүп жаткан мээ
Мээнин узак мөөнөттүү ден соолугу боюнча далилдер жаңыраак, бирок көбөйүп жатат. Алдыңкы эл аралык эксперттерден турган Lancet деменция боюнча комиссиясы 2024-жылкы баяндамасында абанын булганышын өзгөртүүгө мүмкүн болгон 14 тобокелдик факторунун бири катары атаган. Бул факторлор чогуу дүйнөдөгү деменция учурларынын дээрлик жарымы менен байланыштуу, демек деменциянын чоң бөлүгүн принцибинде алдын алууга же кечиктирүүгө болот. Комиссия ошондой эле абанын сапаты жакшыргандан кийин ой жүгүртүү жөндөмү жакшырып, деменция коркунучу төмөндөгөнү байкалган изилдөөлөрдү белгилеген. БДСУ 2021-жылы сунуштарын жаңыртканда абанын булганышы менен нейродегенеративдик оорулар, башкача айтканда мээ клеткалары акырындык менен жок болгон оорулар ортосундагы байланыш тууралуу далилдер пайда болуп жатканын да белгилеген.
Балдар өзгөчө аялуу болушу мүмкүн, анткени алар дененин өлчөмүнө салыштырмалуу чоңдорго караганда тезирээк дем алышат жана мээси али өнүгүп жатат. БДСУ абанын булганышын балдардын ден соолугуна коркунуч келтирген эң ири экологиялык тобокелдиктердин бири деп атайт. Айрым изилдөөлөр кош бойлуулук жана эрте балалык мезгилдеги жогорку таасирди окуу жана көңүл буруу жагындагы кесепеттер менен байланыштырган, бирок кир абанын таасирин аны менен көп учурда коштолгон жакырчылыктан, ызы-чуудан жана башка факторлордон ажыратуу кыйын. Бул таасирлер канчалык күчтүү экенин изилдөөчүлөр дагы эле аныктап жатышат.
Бул Борбордук Азия үчүн эмне үчүн маанилүү
Аймагыбыздагы көптөгөн шаарлар үчүн бул алыскы көйгөй эмес. Дүйнөлүк банктын 2025-жылы жарыяланган Борбордук Азиядагы абанын сапаты тууралуу баяндамасында PM2.5 концентрациясы БДСУнун сунушунан көп учурда 6–12 эсе ашып кетери, өзгөчө ири шаарларда жана кышында, аныкталган. Баяндама 2021-жылы Борбордук Азиядагы 65 000ден ашык мөөнөтүнөн мурда болгон өлүмдү тышкы абадагы PM2.5 менен байланыштырып, ага тиешелүү ден соолук чыгымдарын жылына 15–21 миллиард АКШ доллары, башкача айтканда аймактын экономикасынын болжол менен 3–5 пайызы деп баалайт. Баяндамага ылайык, Борбордук Азиянын бардык шаарларында майда бөлүкчөлөрдүн негизги булагы үйлөрдү жана башка имараттарды жылытуу үчүн катуу отун күйгүзүү болуп саналат, ал эми транспорт дагы бир маанилүү булак. Алматы, Астана, Бишкек жана Ташкент сыяктуу шаарлар изилденгендердин катарында. Баяндамада таза абанын пайдалары катары балдардын таанып-билүү жөндөмдөрүнүн жакшыраак өнүгүшү да аталган.
Эмне кылса болот
Абанын булганышынын булактарынын көбү бир адамдын көзөмөлүнөн тышкары, ошондуктан эң чоң натыйжалар таза жылытуудан, транспорттон, энергетикадан жана өнөр жайдан, ошондой эле туура мониторингден келет. БДСУнун баалоосу боюнча, эгер дүйнө жаңыртылган сунушталган деңгээлдерге жетсе, PM2.5 менен байланыштуу өлүмдөрдүн дээрлик 80 пайызын алдын алууга мүмкүн болмок. Ошентсе да ар бир адам өзүнө тийген таасирди азайта алат: жергиликтүү абанын сапатынын көрсөткүчтөрүн көзөмөлдөө, аба катуу булганган күндөрү ачык асман алдында оор көнүгүүлөрдү чектөө, начар желдетилген үйлөрдө көмүр, отун же таштанды күйгүзбөө жана мүмкүн болсо, бөлмөлөрдө майда бөлүкчөлөрдү кармаган чыпкасы бар аба тазалагычтарды колдонуу. Жүрөк же өпкө оорусу бар адамдар, улгайган адамдар, кош бойлуу аялдар жана кичинекей балдардын ата-энелери өздөрүн кантип жакшыраак коргоо керектигин дарыгерден сурашы керек.
Көп суроолор дагы эле ачык. Илимпоздор мээ үчүн так кайсы булгоочу заттар эң маанилүү экенин, зыяндын канча бөлүгү калыбына келерин же такыр коопсуз таасир деңгээли барбы же жокпу, азырынча так билишпейт. Бирок бир нерсе азыр эле айкын: таза аба жеңил дем алуу жөнүндө гана эмес. Бул бизди биз кылып турган органды коргоо жөнүндө да.
Булактар: World Health Organization: Ambient (outdoor) air pollution (fact sheet); World Health Organization (2021): New WHO Global Air Quality Guidelines aim to save millions of lives from air pollution; World Bank (2025): Air Quality Management in Central Asia; The Lancet (2024), Livingston et al.: Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission; PNAS (2016), Maher et al.: Magnetite pollution nanoparticles in the human brain. Сүрөт: Igors Jefimovs / Wikimedia Commons (CC BY 3.0).
Пикирлер
Пикир калтыруу үчүн кирүү керек Кирүү