Тымық қысқы таңда Орталық Азияның кейбір қалаларының үстіндегі төбелерден ашылатын көрініс таң қалдыруы мүмкін: қарлы тау шыңдары ашық көгілдір аспанда жарқырайды, ал төмендегі қала қоңыр-сұр түтін түнегінің астында жасырынып жатады. Көп адам мұндай ауаны өкпеге қатысты мәселе деп санайды және бұл рас. Бірақ бұл тұмандағы ең ұсақ бөлшектер кеуде қуысында қалып қоймайды. Ғалымдар олардың жүрекке, қан тамырларына, тіпті миға әсер етуі мүмкін екенін анықтап жатыр, ал Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДСҰ) бүгінде ауаның ластануын адам денсаулығына төнетін ең ірі экологиялық қатерлердің қатарына жатқызады.
Біз жұтатын ауада не бар
Ластанған ауа — азот диоксиді, күкірт диоксиді, иіс газы және жер бетіндегі озон сияқты газдардың және қалқыма бөлшектер (PM) деп аталатын ұсақ қатты және сұйық бөлшектердің қоспасы. Денсаулық сақтау мамандарын ең көп алаңдататын бөлшектер PM2.5 деп белгіленеді: олардың мөлшері 2,5 микрометр немесе одан кіші, яғни адам шашынан шамамен 30 есе жіңішке. Олар негізінен көліктерде, электр станцияларында, өнеркәсіпте және үйлерде отын жағудан, сондай-ақ ауыл шаруашылығынан, шаңнан және қалдықтарды өртеуден пайда болады.
Сандар ойландырады. ДДСҰ деректері бойынша, 2019 жылы әлем халқының 99 пайызы ауа сапасы ұйым ұсынған деңгейлерге сәйкес келмейтін жерлерде өмір сүрген. Сол жылы сыртқы ауаның ластануы 4,2 миллион мерзімінен бұрын болған өлімге себеп болды деп бағаланады, ал үйде тамақ пісіру мен жылытудан шығатын түтінмен бірге жылына шамамен 6,7 миллион өлім. 2021 жылы ДДСҰ PM2.5-тің ұзақ мерзімді әсері бойынша ұсынымын қатаңдатып, оны ауаның әр текше метріне жылдық орташа 5 микрограмға дейін, яғни бұрынғы деңгейдің жартысына дейін төмендетті, өйткені дәлелдер зиянның бұрын ойлағаннан төмен концентрацияларда да болатынын көрсетті.
Өкпеден қанға және миға
Ірірек бөлшектер негізінен мұрын мен тамақта ұсталып қалады. Ал PM2.5 өкпенің терең бөліктеріне дейін жетуі мүмкін және ДДСҰ атап өткендей, олардың ең ұсақтары тіпті қан ағысына да өте алады. Онда олар және оларға жабысқан химиялық заттар қабынуды, яғни ағзаның дабыл реакциясын, және тотығу стресін, яғни тұрақсыз молекулалардың жасушаларды химиялық тұрғыдан зақымдауын тудыруы мүмкін. Уақыт өте бұл бүкіл денедегі, соның ішінде миды қоректендіретін қан тамырларын қатайтып, зақымдауы мүмкін.
Бұдан бөлек, тікелей жол да болуы мүмкін. 2016 жылы британдық ғалым Барбара Махер басқарған топ Мехикода және Англияның Манчестер қаласында өмір сүрген адамдардың ми тінін зерттеді. Олар магнетит нанобөлшектері деп аталатын көптеген ұсақ магнитті темір оксиді бөлшектерін тапты. Олардың домалақ пішіні қозғалтқыштар мен от сияқты жоғары температурада түзілетін бөлшектерге сәйкес келді және ағзаның өзі түзетін магнетиттен өзгеше болды. Зерттеушілер шамамен 200 нанометрден кіші бөлшектер мұрынның үстінде орналасқан, иісті өңдейтін шағын құрылым — иіс сезу пиязшығы арқылы миға жетуі мүмкін деп болжады. Бұл бөлшектердің ауру тудыратынын дәлелдемейді, бірақ ластанудың адам миының ішіне ене алатынын көрсетеді.
Инсульт: ең айқын байланыс
Ауа ластануының миға ең жақсы дәлелденген әсері инсультпен байланысты. Инсульт мидың бір бөлігіне қан ағысы бітелгенде немесе қан тамыры жарылғанда болады. ДДСҰ бағалауы бойынша, 2019 жылы сыртқы ауаның ластануынан болған мерзімінен бұрын өлімнің шамамен 68 пайызы жүректің ишемиялық ауруы мен инсульттің үлесіне тиген. Ластанған ауа қан қысымын көтереді, қанның ұюын күшейтеді және артерияларда майлы қақтардың жиналуын жеделдетеді деп саналады, ал мұның бәрі инсульт қаупін арттырады.
Деменция және дамып келе жатқан ми
Мидың ұзақ мерзімді денсаулығы туралы дәлелдер жаңалау, бірақ көбейіп келеді. Жетекші халықаралық сарапшылардан тұратын Lancet деменция жөніндегі комиссиясы 2024 жылғы баяндамасында ауаның ластануын өзгертуге болатын 14 қауіп факторының бірі ретінде атады. Бұл факторлар бірге әлемдегі деменция жағдайларының жартысына жуығымен байланысты, демек, деменцияның едәуір бөлігінің алдын алуға немесе оны кешіктіруге негізінен болады. Комиссия сондай-ақ ауа сапасы жақсарғаннан кейін ойлау қабілеті жақсарып, деменция қаупі төмендегені байқалған зерттеулерді атап өтті. ДДСҰ 2021 жылы ұсынымдарын жаңартқанда ауаның ластануы мен нейродегенеративті аурулар, яғни ми жасушалары біртіндеп жойылатын аурулар арасындағы байланыс туралы дәлелдер пайда болып жатқанын да атап өткен.
Балалар әсіресе осал болуы мүмкін, өйткені олар дене мөлшеріне шаққанда ересектерге қарағанда жиірек тыныс алады және миы әлі дамып келеді. ДДСҰ ауаның ластануын балалар денсаулығына төнетін ең ірі экологиялық қатерлердің бірі деп атайды. Кейбір зерттеулер жүктілік пен ерте балалық шақтағы жоғары әсерді оқу мен зейінге қатысты салдарлармен байланыстырған, дегенмен лас ауаның әсерін онымен жиі қатар жүретін кедейліктен, шудан және басқа факторлардан ажырату қиын. Бұл әсерлердің қаншалықты күшті екенін зерттеушілер әлі анықтап жатыр.
Бұл Орталық Азия үшін неге маңызды
Аймағымыздағы көптеген қалалар үшін бұл алыстағы мәселе емес. Дүниежүзілік банктің 2025 жылы жарияланған Орталық Азиядағы ауа сапасы туралы баяндамасында PM2.5 концентрациясы ДДСҰ ұсынымынан жиі 6–12 есе асатыны, әсіресе ірі қалаларда және қыста, анықталған. Баяндама 2021 жылы Орталық Азияда 65 000-нан астам мерзімінен бұрын болған өлімді сыртқы ауадағы PM2.5-пен байланыстырып, оған қатысты денсаулық шығындарын жылына 15–21 миллиард АҚШ доллары, яғни аймақ экономикасының шамамен 3–5 пайызы деп бағалайды. Баяндамаға сәйкес, Орталық Азияның барлық қалаларында ұсақ бөлшектердің басты көзі үйлер мен басқа ғимараттарды жылыту үшін қатты отын жағу болып табылады, ал көлік тағы бір маңызды көз саналады. Алматы, Астана, Бішкек және Ташкент сияқты қалалар зерттелгендердің қатарында. Баяндамада таза ауаның пайдасы ретінде балалардың танымдық қабілеттерінің жақсырақ дамуы да аталған.
Не істеуге болады
Ауа ластануы көздерінің көбі жеке адамның бақылауынан тыс, сондықтан ең үлкен нәтиже таза жылыту, көлік, энергетика мен өнеркәсіптен және дұрыс мониторингтен келеді. ДДСҰ бағалауы бойынша, егер әлем жаңартылған ұсынылған деңгейлерге жетсе, PM2.5-пен байланысты өлімнің 80 пайызға жуығының алдын алуға болар еді. Дегенмен әр адам өзіне түсетін әсерді азайта алады: жергілікті ауа сапасының көрсеткіштерін қадағалау, ауа қатты ластанған күндері далада ауыр жаттығуларды шектеу, нашар желдетілетін үйлерде көмір, отын немесе қоқыс жақпау және мүмкіндігінше бөлмелерде ұсақ бөлшектерді ұстайтын сүзгісі бар ауа тазартқыштарды пайдалану. Жүрек немесе өкпе ауруы бар адамдар, қарт адамдар, жүкті әйелдер және кішкентай балалардың ата-аналары өздерін қалай жақсы қорғау керегін дәрігерден сұрағаны жөн.
Көп сұрақ әлі ашық. Ғалымдар ми үшін нақты қай ластаушы заттардың ең маңызды екенін, зиянның қанша бөлігі қалпына келетінін немесе шынымен қауіпсіз әсер ету деңгейі бар-жоғын әлі нақты білмейді. Бірақ бір нәрсе қазірдің өзінде анық: таза ауа тек жеңіл тыныс алу туралы емес. Бұл бізді біз етіп тұрған ағзаны қорғау туралы да.
Дереккөздер: World Health Organization: Ambient (outdoor) air pollution (fact sheet); World Health Organization (2021): New WHO Global Air Quality Guidelines aim to save millions of lives from air pollution; World Bank (2025): Air Quality Management in Central Asia; The Lancet (2024), Livingston et al.: Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission; PNAS (2016), Maher et al.: Magnetite pollution nanoparticles in the human brain. Сурет: Igors Jefimovs / Wikimedia Commons (CC BY 3.0).
Пікірлер
Пікір қалдыру үшін жүйеге кіріңіз Кіру