Жаңы вирус жөнүндөгү кабарлардын көбү жаман кабар болот. Бул жолу башкача. Октябрь айында Radical Numerics биотехнологиялык компаниясы, өзү белгилегендей, антибиотиктерге туруктуу инфекция менен күрөшүп жаткан бейтапка жасалма интеллект долбоорлогон вирустар биринчи жолу берилгенин билдирди. Сөз бактериофагдар — кыскача «фагдар» — тууралуу болуп жатат: алар адам клеткаларына эмес, бактерияларга кол салган табигый жырткычтар. Команда ооруну козгогон микробго дал келген фагды жаратылыштан издөөнүн ордуна, аны долбоорлоо үчүн Omnii деп аталган жасалма интеллект моделин колдонгон. Radical Numerics маалыматы боюнча, долбоор дагы бир биотехнологиялык компания — Tabula Bioscience менен бирге жүргүзүлүп, иштин жалпы багытын ошол компания жетектеген.
Дарыгерлер эмне үчүн антибиотиктерге альтернатива издеп жатат
Ондогон жылдар бою антибиотиктер ангинадан тартып бактериялык пневмонияга чейин баарын дарылап келген. «Аларды сыйкырдуу ок деп аташчу», — дейт геномдорду изилдөөдө жасалма интеллектти пайдаланган Нортистерн университетинин биотехнология профессору Судхакаран Прабакаран. Бирок бактериялар эволюцияланат жана алардын көбү дарылардан аман калууну үйрөнүп алды. АКШнын Оорулардын алдын алуу жана контролдоо борборлорунун (CDC) эсеби боюнча, өлкөдө жыл сайын 9,3 миллиондон ашуун дарыга туруктуу инфекция катталат. Radical Numerics антибиотиктерге туруктуулук 2025-жылдан 2050-жылга чейин 40 миллионго жакын өлүм менен байланышта болушу мүмкүн экенин эскертет.
Фагдар башкача чабуул жолун сунуштайт. Кыйынчылык ар дайым тандамалуулукта болгон: фаг адатта бактериялардын белгилүү бир штаммдарын гана инфекциялай алат, ошондуктан дарыгерлер бейтапка кол салган так штаммга дал келген фагды табышы керек.
Жасалма интеллект жакшыраак фаг түзүүгө кантип жардам берет
Ар бир бактерия штаммынын өзүнүн молекулалык жабдыгы бар — алар гендер деп аталган ДНК тилкелери аркылуу коддолгон белоктор. Бактерияга кирүү үчүн фагга да өзүнө ылайык жабдык керек, анын ичинде бактериянын бетине жармашууга мүмкүндүк берген белок «буттары», — деп түшүндүрөт Прабакаран. Ошол буттарды коддогон гендерди өзгөртсөң, вирустун эмнеге жабыша аларын да өзгөртө аласың. Фаг өз ДНКсын сайып киргизгенден кийин, ал бактериянын ички механизмин басып алып, өзүнүн көчүрмөлөрүн чыгара баштайт.
Кайсы генетикалык өзгөртүү иштеген жармашуу берерин алдын ала айтуу өтө кыйын — дал ушул жерде модель керек болот. ДНК — нуклеотид деп аталган химиялык бирдиктердин чынжыры, алардын төрт түрү бар. Ырааттуулуктардын эбегейсиз көп санын салыштыруу аркылуу жасалма интеллект модели кандай айкалыштар адатта чогуу кездешерин үйрөнөт. Эгер ага боштугу бар ырааттуулукту берсең, ал эмне жетишпей жатканын негиздүү божомолдой алат, дейт Прабакаран. Долбоорлоочулар фагдын мурдатан иштеп жаткан бөлүктөрүн сактап калып, моделден жабышуучу аймакты кайра долбоорлоону сурашат — бул бир аз промпт жазууга окшош. Натыйжада лабораторияда сыналуучу бир нече талапкер чыгат.
«Балким, ошол варианттардын экөө жашоого жөндөмдүү организм берет», — дейт ал. «Ал эми алардын бири чындап эле бактерияны өлтүрө алат».
Бейтап жөнүндө эмне белгилүү жана эмне белгисиз
Radical Numerics долбоорлонгон фаг бейтапка кандайча берилгенин ачыкка чыгарган жок. Жалпысынан фаг терапиясы ар бир учурга ылайыкташтырылат: дозалар көбүнчө кайталанат, вирустар болсо вена аркылуу киргизилиши, жарага сыйпалышы же дем алуу жолу менен берилиши мүмкүн.
Маанилүү эскертүүлөр бар. Дарылоо клиникалык сыноолордон толук өтө элек жана АКШнын Азык-түлүк жана дары-дармек башкармалыгынын (FDA) уруксаты жок, бирок бул ведомство башка мүмкүнчүлүктөрү калбаган бейтаптар үчүн эксперименталдык терапияларга ар бир учур боюнча өзүнчө уруксат бере алат. Эң негизгиси, компаниянын отчету рецензиядан өткөн эмес жана бейтаптын дарылануу жыйынтыгы белгисиз; отчетто купуялуулук себеби келтирилген.
Келечеги жана жооп табылбаган коопсуздук суроолору
Прабакаран өзүн «этият оптимист» деп атады, бирок синтетикалык организмдердин күтүүсүз жүрүм-турум көрсөтө аларын белгиледи. «Биз бактерияларды өлтүрүү үчүн вирустарды жаратып жатабыз. Бирок алар көзөмөлүбүздөн чыгып кете тургандай эволюцияланса эмне болот?» — деп суроо узатты ал. Вирустун ар бир көчүрүлүү айлампасы мутацияларды пайда кылат, алар убакыт өтүү менен бейтапты коргоого арналган ички коопсуздук механизмдерин бузушу мүмкүн.
Мэриленддеги Intralytix фаг компаниясынын президенти жана башкы аткаруучу директору Александр Сулаквелидзе бул ишти кубаттады, бирок жасалма интеллектке негизделген биологиялык долбоорлоого байланыштуу кеңири тынчсызданууларды айтты: ишенүүгө болбой турган божомолдор, күтүлбөгөн таасирлер жана технологиянын «зыяндуу биологиялык агенттерди» жаратуу үчүн кыянаттык менен колдонулуу коркунучу. Адамдын көзөмөлү зарыл бойдон калууда, деди ал. «Жасалма интеллект илимий тажрыйбаны жана лабораториялык сыноолорду алмаштырбастан, толуктоосу керек», — деди ал. Ал пайдалуу жагын да көрөт: так багытталган фагдар кеңири спектрдеги антибиотиктер жок кылган пайдалуу бактерияларды аман сактай алат, ошондуктан дарылоо «бейтаптын кадимки микробиомун азыраак бузат».
Бостондогу PhagePro стартабынын тең негиздөөчүсү жана башкы аткаруучу директору Минмин Йен мунун таасири жеке бейтаптардан ашып кетиши мүмкүн деп белгиледи: «Ылайыкташтырылган фагдар холера сыяктуу оорулардын глобалдык жүгүн чечүүдө да өзгөчө потенциалга ээ».
Жөнгө салуу — дагы бир ачык маселе. Эгер ар бир бейтапка бир аз башкача вирус керек болсо, FDA алардын ар бирине өзүнчө уруксат берүүгө тийиш болобу? «Бул суроолордун баары ачык бойдон калууда», — деди Прабакаран.
Булактар: Medical Xpress. Сүрөт: Pixabay/CC0 Public Domain.
Пикирлер
Пикир калтыруу үчүн кирүү керек Кирүү