Жаңа вирус туралы тақырыптардың көбі жағымсыз жаңалық болып келеді. Бұл жолы жағдай басқаша. Қазан айында Radical Numerics биотехнологиялық компаниясы антибиотикке төзімді инфекциямен күресіп жатқан науқасқа жасанды интеллект жобалаған вирустарды алғаш рет енгізгенін мәлімдеді. Әңгіме бактериофагтар — қысқаша «фагтар» — туралы болып отыр. Олар адам жасушаларын емес, бактерияларды аулайтын табиғи жыртқыштар. Команда ауруға себеп болған микробқа сәйкес келетін фагты табиғаттан іздеудің орнына, Omnii деп аталатын жасанды интеллект моделінің көмегімен жаңасын жобалаған. Radical Numerics мәліметінше, жоба Tabula Bioscience атты екінші биотехнологиялық компаниямен бірлесіп жүргізілген, жалпы жұмысты соңғысы үйлестірген.
Дәрігерлер неге антибиотиктерге балама іздеп жүр
Ондаған жыл бойы антибиотиктер стрептококтық ангинадан бастап бактериялық пневмонияға дейін барлығын емдеп келді. «Оларды сиқырлы оқ деп атайтын», — дейді геномдарды зерттеуде жасанды интеллектті қолданатын Солтүстік-Шығыс университетінің (Northeastern University) биотехнология профессоры Судхакаран Прабакаран. Бірақ бактериялар эволюцияға ұшырайды, көбі дәрілерден аман қалуды үйреніп алды. АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтарының (CDC) есебінше, елде жыл сайын дәріге төзімді инфекцияның 9,3 миллионнан астам жағдайы тіркеледі. Radical Numerics 2025–2050 жылдар аралығында антибиотиктерге төзімділік 40 миллионға жуық өліммен байланысты болуы мүмкін деп ескертеді.
Фагтар — шабуылдың мүлде басқа жолы. Бірақ мұнда әрқашан бір қиындық болған: ерекше таңдамалылық. Фаг әдетте бактериялардың тек белгілі бір штаммдарын ғана зақымдайды, сондықтан дәрігерлер науқасқа шабуыл жасап жатқан нақты штаммға дәл келетін фагты табуға мәжбүр.
Жасанды интеллект жақсырақ фаг жасауға қалай көмектеседі
Әрбір бактерия штаммының өзіндік молекулалық жабдығы бар — олар ген деп аталатын ДНҚ үзінділерінде кодталған ақуыздар. Бактерияның ішіне ену үшін фагқа да өзіне сәйкес жабдық қажет, оның ішінде бактерия бетіне жабысуға мүмкіндік беретін ақуызды «аяқтар» бар, деп түсіндіреді Прабакаран. Осы «аяқтарды» кодтайтын гендерді өзгертсеңіз, вирустың неге жабыса алатынын да өзгерте аласыз. Фаг өз ДНҚ-сын енгізгеннен кейін, бактерияның жасушалық аппаратын басып алып, өзінің көшірмелерін шығара бастайды.
Қандай генетикалық өзгертулер жұмыс істейтін «ұстағыш» беретінін болжау өте қиын — міне, осы жерде модель көмекке келеді. ДНҚ — нуклеотидтер деп аталатын химиялық бірліктердің тізбегі, олардың төрт түрі бар. Жасанды интеллект моделі орасан көп тізбекті салыстыра отырып, қандай комбинациялардың әдетте бірге кездесетінін үйренеді. Прабакаранның айтуынша, оған бір бөлігі жоқ тізбекті берсеңіз, ол жетіспейтін бөлік туралы негізделген болжам ұсына алады. Жобалаушылар фагтың жұмыс істеп тұрған бөліктерін сақтап қалып, модельден бекіну аймағын қайта жобалауды сұрайды — бұл шамамен промпт жазумен бірдей. Нәтижесінде зертханада сынауға болатын бірнеше үміткер нұсқа шығады.
«Мүмкін, сол нұсқалардың екеуі тіршілікке қабілетті ағза болып шығар», — дейді ол. «Ал солардың біреуі бактерияны шынымен өлтіре алады».
Науқас туралы не белгілі, не белгісіз
Radical Numerics жобаланған фагтың науқасқа қалай енгізілгенін жария еткен жоқ. Жалпы фагтық терапия әр жағдайға бейімделіп жүргізіледі: дозалар жиі қайталанады, ал вирустар көктамыр ішіне енгізілуі, жараға жағылуы немесе ингаляция арқылы берілуі мүмкін.
Маңызды ескертпелер де бар. Емдеу әдісі клиникалық сынақтардан толық өткен жоқ және АҚШ Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасының (FDA) мақұлдауы жоқ. Дегенмен бұл ведомство басқа мүмкіндіктері таусылған науқастарға эксперименттік терапияны жеке-дара негізде рұқсат ете алады. Ең бастысы, компанияның есебі рецензиялаудан өткен жоқ, ал науқастың жағдайы қалай аяқталғаны белгісіз — есепте бұл құпиялылық талаптарымен түсіндірілген.
Үміт және жауапсыз қалған қауіпсіздік сұрақтары
Прабакаран өзін «сақтықпен оптимист» деп атады, бірақ синтетикалық ағзалардың болжауға келмейтін түрде әрекет етуі мүмкін екенін атап өтті. «Біз бактерияларды өлтіру үшін вирустар жасап жатырмыз. Ал олар біздің бақылауымыздан шығып кететіндей эволюцияға ұшыраса ше?» — деп сұрайды ол. Вирустың әрбір көбею циклі мутациялар әкеледі, ал олар уақыт өте келе науқасты қорғауға арналған ішкі сақтандыру тетіктерін бұзуы мүмкін.
Мэриленд штатындағы Intralytix фаг компаниясының президенті әрі бас директоры Александр Сулаквелидзе бұл жұмысты оң бағалады, бірақ жасанды интеллектке негізделген биологиялық жобалауға қатысты кеңірек алаңдаушылық білдірді: сенуге келмейтін болжамдар, күтпеген әсерлер және технологияның «зиянды биологиялық агенттер» жасау үшін теріс пайдаланылу қаупі. Оның айтуынша, адам тарапынан бақылау міндетті түрде сақталуға тиіс. «Жасанды интеллект ғылыми сараптама мен зертханалық сынақтарды алмастырмай, оларды толықтыруы керек», — дейді ол. Ол артықшылығын да көреді: дәл бағытталған фагтар кең спектрлі антибиотиктер жойып жіберетін пайдалы бактерияларды аман сақтай алады, сөйтіп емдеу «науқастың қалыпты микробиомына аз зиян келтіреді».
Бостондағы PhagePro стартабының тең құрылтайшысы әрі бас директоры Минмин Ен әсер аясы жеке науқастармен шектелмейтінін айтады: «Арнайы жобаланған фагтардың тырысқақ сияқты аурулардың жаһандық ауыртпалығын азайтуда да ерекше әлеуеті бар».
Реттеу — тағы бір шешілмеген мәселе. Егер әр науқасқа сәл өзгеше вирус қажет болса, FDA олардың әрқайсысын бөлек мақұлдауға тиіс пе? «Бұл сұрақтардың бәрі ашық күйінде қалып отыр», — дейді Прабакаран.
Дереккөздер: Medical Xpress. Сурет: Pixabay/CC0 Public Domain.
Пікірлер
Пікір қалдыру үшін жүйеге кіріңіз Кіру