Sun'iy intellekt yaratgan viruslar ilk bor bemorga qo'llanildi
Salomatlikda sun'iy intellekt Yangilik

Sun'iy intellekt yaratgan viruslar ilk bor bemorga qo'llanildi

Neuronix 17 Nov, 2026 4 daqiqa o‘qish

Yangi virus haqidagi sarlavhalarning aksariyati yomon xabar bo'ladi. Bu safar vaziyat boshqacha. Oktyabr oyida Radical Numerics biotexnologiya kompaniyasi sun'iy intellekt yordamida yaratilgan viruslar ilk bor antibiotiklarga chidamli infeksiyaga qarshi kurashayotgan bemorga qo'llanilganini aytdi. Gap bakteriofaglar — qisqacha "faglar" haqida bormoqda. Bular inson hujayralarini emas, bakteriyalarni ovlaydigan tabiiy yirtqichlardir. Jamoa kasallikni keltirib chiqargan mikrobga mos keladigan fagni tabiatdan izlash o'rniga, uni loyihalash uchun Omnii deb nomlangan sun'iy intellekt modelidan foydalandi. Radical Numerics ma'lumotiga ko'ra, loyiha ikkinchi biotexnologiya kompaniyasi — umumiy ishga rahbarlik qilgan Tabula Bioscience bilan birgalikda amalga oshirilgan.

Nega shifokorlar antibiotiklarga muqobil izlamoqda

O'nlab yillar davomida antibiotiklar streptokokkli anginadan tortib bakterial pnevmoniyagacha bo'lgan kasalliklarni yengib keldi. "Ularni sehrli o'q deb atashardi", — deydi genomlarni o'rganishda sun'iy intellektdan foydalanadigan Northeastern universiteti biotexnologiya professori Sudhakaran Prabakaran. Biroq bakteriyalar evolyutsiyaga uchraydi va ularning ko'pchiligi dorilar ta'siridan omon qolishni o'rgandi. AQSh Kasalliklarni nazorat qilish va profilaktika markazlari (CDC) ma'lumotiga ko'ra, mamlakatda har yili dorilarga chidamli 9,3 milliondan ortiq infeksiya holati qayd etiladi. Radical Numerics ogohlantirishicha, 2025-2050 yillar oralig'ida qariyb 40 million o'lim antibiotiklarga chidamlilik bilan bog'liq bo'lishi mumkin.

Faglar esa butunlay boshqacha hujum yo'lini taklif qiladi. Muammo doimo spetsifiklik — o'ziga xoslik bilan bog'liq bo'lgan: fag odatda faqat ma'lum bakteriya shtammlarini zararlaydi, shuning uchun shifokorlar bemorga hujum qilayotgan aynan o'sha shtammga mos keladigan fagni topishi kerak.

Sun'iy intellekt yaxshiroq fag yaratishga qanday yordam beradi

Har bir bakteriya shtammi o'zining molekulyar jihoziga — DNK bo'laklari, ya'ni genlar tomonidan kodlanadigan oqsillarga ega. Prabakaran tushuntirishicha, bakteriya ichiga kirib olish uchun fagga ham mos jihoz, jumladan bakteriya yuzasiga yopishib olish imkonini beradigan oqsil "oyoqchalar" kerak bo'ladi. O'sha oyoqchalarni kodlovchi genlarni o'zgartirsangiz, virus nimaga yopisha olishini ham o'zgartirasiz. Fag o'z DNKsini yuborgach, bakteriyaning hujayra mexanizmini egallab olib, o'z nusxalarini ishlab chiqarishga majbur qiladi.

Qaysi genetik o'zgartirish ishlaydigan "ushlagich" hosil qilishini oldindan aytish nihoyatda qiyin — aynan shu yerda model ishga tushadi. DNK nukleotidlar deb ataladigan kimyoviy birliklar zanjiridan iborat bo'lib, ular to'rt xil bo'ladi. Juda ko'p miqdordagi ketma-ketliklarni taqqoslash orqali sun'iy intellekt modeli qaysi kombinatsiyalar odatda birga uchrashini o'rganadi. Prabakaranning aytishicha, modelga bo'sh joyi bor ketma-ketlikni bersangiz, u yetishmayotgan qism haqida asosli taxmin qila oladi. Loyihalovchilar fagning allaqachon ishlaydigan qismlarini saqlab qoladi va modeldan biriktiruvchi sohani qayta loyihalashni so'raydi — bu xuddi so'rov (prompt) yozishga o'xshaydi. Natijada laboratoriyada sinash uchun bir nechta nomzod paydo bo'ladi.

"Ehtimol, shu variantlardan ikkitasi hayotga qobiliyatli organizm beradi, — deydi u. — Ulardan bittasi esa haqiqatan ham bakteriyani o'ldira oladi".

Bemor haqida nima ma'lum va nima noma'lum

Radical Numerics loyihalangan fag bemorga qanday yo'l bilan yuborilganini oshkor qilmadi. Umuman olganda, fagoterapiya har bir holatga alohida moslashtiriladi: dozalar ko'pincha takrorlanadi, viruslar esa venadan yuborilishi, yaraga surtilishi yoki ingalyatsiya orqali berilishi mumkin.

Muhim ogohlantirishlar ham bor. Bu davolash usuli klinik sinovlardan to'liq o'tmagan va AQSh Oziq-ovqat va dori vositalari boshqarmasi (FDA) tomonidan tasdiqlanmagan, garchi idora boshqa imkoniyatlari qolmagan bemorlar uchun eksperimental terapiyalarga har bir holat bo'yicha alohida ruxsat bera olsa-da. Eng muhimi, kompaniyaning hisoboti o'zaro taqriz (peer review)dan o'tmagan va bemorning ahvoli qanday yakun topgani noma'lum; hisobotda bunga maxfiylik masalalari sabab qilib ko'rsatilgan.

Istiqbol va javobsiz xavfsizlik savollari

Prabakaran o'zini "ehtiyotkorlik bilan optimist" deb atadi, ayni paytda sintetik organizmlar oldindan aytib bo'lmaydigan tarzda harakat qilishi mumkinligini ta'kidladi. "Biz bakteriyalarni o'ldirish uchun viruslar yaratyapmiz. Ammo ular nazoratimizdan chiqib ketadigan darajada evolyutsiyaga uchrasa nima bo'ladi?" — deydi u. Virus nusxalanishining har bir bosqichi mutatsiyalar keltirib chiqaradi va bu vaqt o'tishi bilan bemorni himoya qilish uchun o'rnatilgan xavfsizlik mexanizmlarini yemirishi mumkin.

Merilenddagi Intralytix fag kompaniyasi prezidenti va bosh direktori Aleksandr Sulakvelidze bu ishni olqishladi, biroq sun'iy intellekt asosidagi biologik loyihalash bo'yicha kengroq xavotirlarni bildirdi: ishonib bo'lmaydigan bashoratlar, kutilmagan ta'sirlar va texnologiyadan "zararli biologik agentlar" yaratishda suiiste'mol qilish ehtimoli. Uning so'zlariga ko'ra, inson nazorati muhimligicha qolmoqda. "Sun'iy intellekt ilmiy bilim va tajriba hamda laboratoriya sinovlari o'rnini bosmasligi, balki ularni to'ldirishi kerak", — dedi u. U ijobiy tomonlarini ham ko'radi: aniq nishonga yo'naltirilgan faglar keng ta'sirli antibiotiklar qirib tashlaydigan foydali bakteriyalarni saqlab qolishi va shu tariqa davolash "bemorning normal mikrobiomiga kamroq zarar yetkazishi" mumkin.

Bostondagi PhagePro startapining hammuassisi va bosh direktori Minmin Yen ta'sir doirasi alohida bemorlardan ham kengroq bo'lishi mumkinligini aytdi: "Moslashtirilgan faglar vabo kabi kasalliklarning global yukini yengillatishda ham ajoyib salohiyatga ega".

Tartibga solish masalasi ham ochiqligicha qolmoqda. Agar har bir bemorga biroz boshqacha virus kerak bo'lsa, FDA ularning har birini alohida tasdiqlashi kerak bo'ladimi? "Bu savollarning barchasi ochiq", — deydi Prabakaran.

Manbalar: Medical Xpress. Rasm: Pixabay/CC0 Public Domain.

sun'iy intellekt yaratgan virus bakteriofag bilan davolash antibiotiklarga chidamli infeksiya fagoterapiya nima bakteriofaglar haqida antibiotik ta'sir qilmasa nima qilish kerak sun'iy intellekt va tibbiyot dorilarga chidamli bakteriyalar yangi davolash usullari antibiotiklarning mikrobiomga ta'siri vabo kasalligini davolash

Ushbu postni baham ko'rish:

Yoqdirish (Yoqtirish uchun tizimga kiring)

Izohlar

Izoh qoldirish uchun tizimga kiring Kirish

Tegishli maqolalar