ChatGPT miyani qanday o'zgartiryapti: MIT tadqiqotining kutilmagan xulosalari
Ko'zga ko'rinmas o'zgarish
Gap shundaki, sun'iy intellekt shunchaki hayotingizga ta'sir qilib qo'ymayapti, u to'g'ridan-to'g'ri miyangizni qayta shakllantiryapti. Ertalab telefonni qo'lga olgan paytdan tortib, ijtimoiy tarmoqlarni ko'zdan kechirish, qaror qabul qilish yoki biror muammo ustida bosh qotirishgacha, algoritmlar sizning asab yo'llaringizni ko'pchilik o'ylagandan ancha chuqurroq darajada, sekin-asta o'zgartirib bormoqda.
Miyangizda aslida nima sodir bo'lmoqda
Ko'nikmalarning so'nishi: sun'iy intellektdan uzoq muddat foydalanish “ishlatmasang, yo'qotasan” hodisasiga olib kelishi mumkin, ya'ni tahliliy fikrlash, muammoni yechish va xotirada saqlash kabi muhim kognitiv ko'nikmalar mashq qilinmagani sababli zaiflashadi.
Miya faolligining pasayishi: MIT tadqiqotchilari o'tkazgan tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki, ChatGPT kabi vositalardan yozish topshiriqlarida foydalanish, yordamsiz yozganlarga nisbatan sezilarli darajada past kognitiv jalb etilish va zaifroq miya faolligiga olib keladi.
Kognitiv qarz: bu sun'iy intellektga tayanish mustaqil aqliy harakatga to'sqinlik qiluvchi qaramlik hosil qiladigan holatdir. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, sun'iy intellekt yordami olib tashlangandan keyin ham odamlar past natija ko'rsatishda davom etadi: masalan, o'zlari yozgan matnni eslay olmaydi va shu vazifaga xos sinxron miya faolligi ularda kuzatilmaydi.
Tanqidiy fikrlashning zaiflashuvi: kontent yaratish va qaror qabul qilishda sun'iy intellektga ortiqcha tayanish mustaqil mulohaza va tanqidiy fikrlashni susaytiradi, natijada sun'iy intellektdan tez-tez foydalanish bilan tanqidiy fikrlash qobiliyati o'rtasida salbiy bog'liqlik yuzaga kelishi mumkin.
Sun'iy intellekt bilan va faqat miya bilan ishlash o'rtasidagi farq
To'rt oy davomida MIT jamoasi 54 nafar kattalardan sun'iy intellekt (ChatGPT), qidiruv tizimi yoki faqat o'z miyasi (“faqat miya” guruhi) yordamida uchtadan insho yozishni so'radi. Kognitiv jalb etilish darajasi miyadagi elektr faolligini kuzatish va insholarning lingvistik tahlili orqali o'lchandi.
Sun'iy intellektdan foydalangan guruhning kognitiv jalb etilishi boshqa ikki guruhga qaraganda sezilarli darajada past bo'ldi. Bu guruh o'z insholaridan iqtibos keltirishda ham qiynaldi va matnlarga nisbatan mualliflik hissi ham pastroq bo'ldi.
Bu haqiqatan ham sun'iy intellekt bizni ahmoqlashtiryapti, deganimi?
Bu natijalar sun'iy intellektdan foydalangan talabalarda “kognitiv qarz” to'plangan degani emas. Bizningcha, olingan natijalar tadqiqotning o'ziga xos tuzilishi bilan bog'liq.
Faqat miya guruhida dastlabki uch sessiya davomida asab bog'lanishlaridagi o'zgarish, ehtimol, ishtirokchilarning topshiriqqa ko'nikib borishi, ya'ni “o'rganib qolish effekti” natijasidir. Ishtirokchilar topshiriqni takrorlagani sayin, ular unga ko'proq o'rganib, samaraliroq ishlay boshlaydi va kognitiv strategiyasi shunga mos ravishda o'zgaradi.
Sun'iy intellekt guruhi nihoyat “o'z miyasidan foydalanish”ga kelganda, ular buni faqat bir marta bajardi. Shu sababli ular boshqa guruh erishgan tajribaga yeta olmadi. Birinchi sessiyada ular faqat miya guruhidan bir oz yaxshiroq natija ko'rsatdi, xolos.
Tadqiqotchilarning da'volarini to'liq asoslash uchun, sun'iy intellektdan miyaga o'tgan ishtirokchilar ham sun'iy intellektsiz uchta yozish sessiyasini bajarishi kerak bo'lardi.
Xuddi shunday, miyadan sun'iy intellektga o'tgan guruhning ChatGPT'dan yanada samarali va strategik tarzda foydalanishi, ehtimol, to'rtinchi topshiriqning tabiati bilan bog'liq: bu topshiriq oldingi uch mavzudan birida insho yozishni talab qilgan edi.
Sun'iy intellektsiz yozish kattaroq jalb etilishni talab qilgani uchun, ular ilgari nima yozganlarini ancha yaxshi eslab qolishgan. Shu bois ular sun'iy intellektdan asosan yangi ma'lumot qidirish va avval yozilganlarni yanada takomillashtirish uchun foydalanishgan.
Bu baholash tizimi uchun nimani anglatadi
Sun'iy intellekt bilan hozirgi vaziyatni tushunish uchun kalkulyatorlar birinchi marta paydo bo'lgan davrga nazar tashlash foydali bo'ladi. 1970-yillarda ularning ta'siri imtihonlarni ancha qiyinlashtirish orqali tartibga solingan edi. Talabalar qo'lda hisob kitob qilish o'rniga kalkulyatordan foydalanishi va aqliy kuchini murakkabroq masalalarga qaratishi kutilgan. Natijada talab darajasi sezilarli oshgan va talabalar kalkulyator paydo bo'lishidan oldingiga qaraganda kamida shu qadar, hatto ko'proq mehnat qilishga majbur bo'lgan.
Sun'iy intellekt bilan bog'liq muammo shundaki, o'qituvchilarning aksariyati talab darajasini sun'iy intellektdan foydalanish jarayonning zarur qismiga aylanadigan darajada oshirmagan. Talabalardan hamon besh yil oldingi bilan bir xil topshiriqlarni bajarish va bir xil sifat darajasi kutilmoqda. Bunday vaziyatda sun'iy intellekt haqiqatan ham zarar keltirishi mumkin. Talabalar o'quv jarayoniga tanqidiy jalb etilishning katta qismini sun'iy intellektga topshirib qo'yishi mumkin, bu esa metakognitiv dangasalikka olib keladi.
Ammo kalkulyator kabi, sun'iy intellekt ham avvallari imkonsiz bo'lgan, ammo hamon jiddiy jalb etilishni talab qiladigan vazifalarni bajarishga yordam berishi mumkin va berishi kerak. Masalan, bo'lajak o'qituvchilardan sun'iy intellekt yordamida batafsil dars rejasi tuzishni so'rash, so'ng uni sifat va pedagogik asoslilik nuqtai nazaridan og'zaki imtihonda baholash mumkin.
MIT tadqiqotida sun'iy intellektdan foydalangan ishtirokchilar aslida “eski” insholarni yozishgan. Ular o'zlaridan kutilgan ish darajasini ta'minlash uchun jalb etilish darajasini shunga moslashtirishgan. Talabalardan kalkulyator bilan yoki kalkulyatorsiz murakkab hisob kitoblarni bajarish so'ralganda ham xuddi shunday holat yuz bergan bo'lardi.
References
The Conversation (2025, 23 June). MIT researchers say using ChatGPT can rot your brain. The truth is a little more complicated https://theconversation.com/mit-researchers-say-using-chatgpt-can-rot-your-brain-the-truth-is-a-little-more-complicated-259450
Dr.Leaf (2025 3 June) How AI Is Rewiring Your Brain Without You Realizing https://drleaf.com/posts/how-ai-is-rewiring-your-brain-without-you-realizing?srsltid=AfmBOoqfpzpEKuOgAI724LkKJpIddqk2u_K8uIrrr1CZdkVzC-gTtfqj
Izohlar
Izoh qoldirish uchun tizimga kiring Kirish