Pishgan qulupnayni uning barglari yoniga qo'ying: qizil rang go'yo mevaning o'ziga tegishlidek tuyuladi. Holbuki, undan qaytayotgan yorug'likda hech qanday rang yo'q, u shunchaki turli uzunlikdagi elektromagnit to'lqinlar aralashmasi. Isaak Nyuton 1704 yilda chop etilgan "Optika" (Opticks) kitobida ta'kidlaganidek, yorug'lik nurlarining o'zi rangli emas. Siz ko'rayotgan qizillik boshingiz ichida, ko'zdagi yorug'likka sezgir uch xil hujayradan boshlanib, miyaning maxsus qismlarida yakunlanadigan jarayonlar zanjiri orqali yaratiladi. Aynan shu zanjir nima uchun har 12 erkakdan taxminan 1 nafari ayrim ranglarni adashtirishini va nega bir ko'ylak surati internetni ikkiga bo'lib yuborganini tushuntiradi.
Uch xil kolbacha va spektrning tor bir bo'lagi
Ko'zimiz elektromagnit nurlanishning faqat tor bir oralig'iga, ya'ni to'lqin uzunligi taxminan 380 dan 700 nanometrgacha (metrning milliarddan bir ulushi) bo'lgan nurlarga javob beradi. Bu yorug'likni ko'z ichining orqa devorini qoplab turgan yupqa nerv to'qimasi, ya'ni to'r parda (retina) qabul qiladi. Unda yorug'likni sezuvchi ikki asosiy turdagi hujayralar, ya'ni fotoretseptorlar bor. Taxminan 90-120 million tayoqchalar xira yorug'likda ishlaydi, lekin ranglarni farqlay olmaydi, shuning uchun oy yorug'idagi bog' kulrang ko'rinadi. Taxminan 5-6 million kolbachalar kunduzgi yorug'likda ishlaydi va rangli ko'rishni ta'minlaydi. Ular eng zich holda foveada, ya'ni aniq ko'rmoqchi bo'lgan narsamizga qaratadigan to'r pardaning kichik markaziy chuqurchasida joylashgan.
Kolbachalar uch turga bo'linadi va har birida yorug'likni yutuvchi biroz farqli oqsil, ya'ni opsin bor. Qisqa to'lqinli (S) kolbachalar taxminan 420 nm atrofidagi binafsha-ko'k yorug'likka, o'rta to'lqinli (M) kolbachalar taxminan 530 nm atrofidagi yashil yorug'likka, uzun to'lqinli (L) kolbachalar esa taxminan 560 nm atrofidagi sarg'ish-yashil yorug'likka eng kuchli javob beradi. Ularni "ko'k", "yashil" va "qizil" kolbachalar deb ham atashadi, biroq ularning sezgirlik sohalari bir-birini keng qoplaydi va bitta kolbacha mos keladigan to'lqin uzunligini shunchaki yorqinroq yorug'likdan ajrata olmaydi. Rang faqat nerv tizimi turli kolbachalardan kelgan signallarni bir-biri bilan solishtirganda paydo bo'ladi.
200 yillik g'oya o'z tasdig'ini topdi
1802 yilda ingliz shifokori Tomas Yung ko'z biz idrok etadigan barcha ranglarni hosil qilishi uchun atigi uch xil sezgich kifoya qiladi, degan fikrni ilgari surdi. 1850-yillarda nemis olimi German fon Gelmgols bu g'oyani uch komponentli (trixromatik) nazariyaga aylantirdi. To'g'ridan-to'g'ri dalil 1964 yilda olindi: ikki amerikalik guruh, ulardan biri tarkibida Edvard MakNikol bo'lgan, ikkinchisiga esa Jorj Uold rahbarlik qilgan, primatlar va odam to'r pardasidagi alohida kolbachalar orqali juda ingichka yorug'lik nurlarini o'tkazib, yutilishning uchta aniq cho'qqisini topdi. 1986 yilda Stenford universitetidan Jeremi Neytans va hamkasblari uchta kolbacha opsinining genlarini aniqladi. S-opsin geni 7-xromosomada, L va M genlari esa X xromosomada yonma-yon joylashgan. Ularning oqsillari taxminan 96% bir xil. Bu o'n millionlab yillar oldin Eski dunyo maymunlari, odamsimon maymunlar va odamlarning ajdodlarida bitta ajdod geni ikki nusxaga ko'payganidan dalolat beradi.
Kolbacha yetishmasa yoki siljigan bo'lsa
L va M genlari X xromosomada joylashgani uchun qizil-yashil rangni farqlash buzilishi faqat bitta X xromosomaga ega erkaklarda ancha ko'p uchraydi. AQSh Milliy ko'z institutiga ko'ra, har 12 erkakdan taxminan 1 nafarida rangli ko'rishning qandaydir buzilishi bor, ayollarda esa bu ancha kam, taxminan 200 kishidan 1 nafarida uchraydi. Ayrim odamlarda kolbachalarning bir turi butunlay yo'q (dixromaziya), ko'proq odamlarda esa bir kolbachaning sezgirligi qo'shnisi tomon siljigan (anomal trixromaziya), shu sababli qizil, jigarrang, to'q sariq va yashil ranglarni farqlash qiyinlashadi. Umuman hech qanday rangni ko'rmaslik juda kam uchraydi.
Bu holatning ilk ilmiy tavsifini ingliz kimyogari Jon Dalton bergan. U 1794 yilda boshqalar pushti deb ataydigan gul kunduzgi yorug'likda unga osmonrang bo'lib ko'rinishini yozgan. Dalton ko'zi ichidagi suyuqlik ko'kimtir tusda bo'lsa kerak, deb taxmin qilgan, ammo vafotidan keyin ko'zlari tekshirilganda hech qanday tus topilmagan. 1995 yilda Britaniya olimlari uning saqlab qolingan ko'z to'qimasidan DNK ajratib olib, unda ishlaydigan M-opsin geni yo'qligini ko'rsatdi: Dalton o'rta to'lqinli kolbachalari bo'lmagan deyteranop edi.
Hayvonlarda esa bunday buzilishni hatto bartaraf etishga ham erishilgan. 2009 yilda Jey va Morin Neytslar boshchiligidagi guruh zararsiz virus yordamida odamning L-opsin genini tug'ma qizil-yashil rang ko'rligi bo'lgan voyaga yetgan erkak saymiri maymunlarining to'r pardasiga yetkazdi. Taxminan 20 haftadan keyin maymunlar ilgari hech qachon o'ta olmagan rang testlaridan muvaffaqiyatli o'ta boshladi. Odamlar uchun bunday davolash usuli hali tasdiqlanmagan. Rangli ko'rishida muammo borligiga shubha qilgan har bir kishi ko'z shifokoriga murojaat qilishi kerak, u buni oddiy jadvallar yordamida tekshira oladi.
Qarama-qarshi juftliklar: to'r parda solishtiradi
1870-yillarda nemis fiziologi Evald Gering biz qizg'ish sariqni (to'q sariq) yoki ko'kish yashilni (firuza rangni) tasavvur qila olishimizni, lekin qizg'ish yashil yoki sarg'ish ko'kni hech qachon tasavvur qila olmasligimizni ta'kidlagan. U rang qarama-qarshi juftliklar ko'rinishida kodlanadi, deb taxmin qildi: qizilga qarshi yashil, ko'kka qarshi sariq va yorug'likka qarshi qorong'ilik. Bu qarama-qarshi jarayonlar nazariyasi ko'zda qoladigan "iz tasvirlar"ni (afterimages) ham tushuntiradi: yarim daqiqa davomida qizil kvadratga tikilib, so'ng oq devorga qarasangiz, xira yashil kvadrat paydo bo'ladi.
Ikkala nazariya ham turli bosqichlarda to'g'ri bo'lib chiqdi: kolbachalar yorug'likni qabul qiladi, so'ngra to'r pardadagi nerv hujayralari ularning signallarini bir-biridan ayiradi. Bir kanal L va M kolbachalarni solishtirib, qizil-yashil signalni hosil qiladi; boshqasi S kolbachalarni L va M ning umumiy signali bilan solishtirib, ko'k-sariq signalni hosil qiladi; uchinchisi esa barcha signallarni qo'shib, yorqinlik haqida xabar beradi. 1960-yillarda Rassell De Valua va hamkasblari maymunlarda bunday rangga qarama-qarshi javob beruvchi hujayralarni ko'z va po'stloq o'rtasidagi talamus "bekati" bo'lgan lateral tizzasimon tanada qayd etdi.
Miyadagi rang
Talamusdan signallar boshning orqa qismidagi birlamchi ko'ruv po'stlog'iga yetib boradi, so'ngra miyaning pastki yuzasi bo'ylab oldinga harakatlanadi. 1973 yilda London universitet kollejidan Semir Zeki makaka maymuni bosh miya po'stlog'ining hozir V4 deb ataladigan sohasidagi ko'plab hujayralar aynan rangga tanlab javob berishini xabar qildi. Keyinchalik miya tasvirlash usullari odamlarda ham ensa va chakka bo'laklarining pastki yuzasida shunga o'xshash sohalarni aniqladi. Bu sohalarning shikastlanishi, odatda insult natijasida, serebral axromatopsiyaga olib kelishi mumkin: ko'zlar normal ishlaydi, lekin dunyo eski oq-qora filmga o'xshab ko'rinadi.
Miya yoritilishni ham hisobga olib, tuzatib boradi. Oq qog'oz chiroq ostida to'q sariq tusli, soyada esa ko'kimtir yorug'likni qaytaradi, biroq ikkala holatda ham oq bo'lib ko'rinadi. Bu rang barqarorligi (colour constancy) miya doimo yorug'likning rangini baholab, uni hisobdan chiqarib turishini anglatadi. 2015 yilda yo'l-yo'l ko'ylak tasviri yoritilish noaniq bo'lganda nima sodir bo'lishini ko'rsatdi: millionlab odamlar uni oq-oltinrang, boshqa millionlab odamlar esa ko'k-qora deb ko'rdi, aslida esa u ko'k-qora edi.
Boshqa ko'zlar va ochiq savollar
Ko'pchilik sutemizuvchilar, jumladan itlar va mushuklarda faqat ikki turdagi kolbacha bor, ko'plab qushlar, sudralib yuruvchilar va baliqlarda esa to'rt tur, shu jumladan ultrabinafsha yoki binafsha yorug'likka sozlangan kolbacha mavjud. Ba'zi ayollar L yoki M genining biroz farq qiluvchi ikki variantini tashiydi va ularda ham to'rt turdagi kolbacha bo'lishi mumkin. Biroq 2010 yilda Nyukasl universitetidan Gabriele Jordan boshchiligida o'tkazilgan tadqiqotda bunday 24 ayoldan faqat bittasi murakkab rang moslashtirish testlarida haqiqiy tetraxromat sifatida namoyon bo'ldi. Qo'shimcha kolbacha rang idrokiga avtomatik ravishda yangi o'lcham qo'shmaydi.
Hali katta savollar qolmoqda. Olimlar rangni qayta ishlashning qancha qismi V4 kabi sohalarda, qancha qismi esa kengroq ko'ruv tizimida sodir bo'lishi haqida hamon bahslashmoqda. Til ham rol o'ynashi mumkin: 2007 yilgi tadqiqot och ko'k (goluboy) va to'q ko'k (siniy) uchun alohida asosiy so'zlarga ega rus tilida so'zlashuvchilar shu chegaraning ikki tomonida joylashgan ko'k tuslarni biroz tezroq farqlashini aniqladi. Sizning qizil rangingiz boshqa odamnikiga o'xshab his qilinadimi yoki yo'qmi, buni hozircha hech bir tajriba ko'rsata olmaydi. Aniq bo'lgan narsa shuki, rang buyumlar ichida bizni kutib turmaydi. U solishtirish natijasidir: uni uch xil hujayra va atrofimizdagi yorug'likni tinimsiz talqin qilib turuvchi miya yaratadi.
Manbalar: Science (1986), Nathans, Thomas & Hogness: Molecular genetics of human color vision: the genes encoding blue, green, and red pigments; Science (1995), Hunt et al.: The chemistry of John Dalton's color blindness; Nature (2009), Mancuso et al.: Gene therapy for red-green colour blindness in adult primates; Journal of Vision (2010), Jordan et al.: The dimensionality of color vision in carriers of anomalous trichromacy; US National Eye Institute (NIH): Color Blindness. Rasm: Dietmar Rabich / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).
Izohlar
Izoh qoldirish uchun tizimga kiring Kirish