Тути заминии пухтаро дар паҳлуи баргҳояш гузоред: ба назар чунин мерасад, ки ранги сурх ба худи мева тааллуқ дорад. Аммо дар нуре, ки аз он инъикос меёбад, ҳеҷ ранге нест, он танҳо омехтаи мавҷҳои электромагнитии дарозиашон гуногун аст. Чунон ки Исаак Нютон дар китоби «Оптика» (Opticks)-и соли 1704 қайд карда буд, худи шуоъҳои нур рангин нестанд. Ранги сурхе, ки шумо мебинед, дар дохили сари шумо сохта мешавад, тавассути занҷири рӯйдодҳое, ки аз се навъи ҳуҷайраҳои ба нур ҳассоси чашм оғоз ёфта, дар қисматҳои махсуси мағз анҷом меёбад. Маҳз ҳамин занҷир мефаҳмонад, ки чаро тақрибан 1 нафар аз ҳар 12 мард баъзе рангҳоро омехта мекунад ва чаро акси як либос интернетро ба ду қисм ҷудо карда буд.
Се колбача ва як порчаи танги спектр
Чашмони мо танҳо ба як рахи танги шуоъҳои электромагнитӣ, яъне ба нурҳое, ки дарозии мавҷашон тақрибан аз 380 то 700 нанометр (як ҳиссаи миллиардуми метр) аст, ҷавоб медиҳанд. Ин нурро пардаи тӯрин (ретина), қабати тунуки бофтаи асаб, ки девори пушти чашмро пӯшонидааст, қабул мекунад. Дар он ду навъи асосии ҳуҷайраҳои нурҳис, ё фоторесепторҳо мавҷуданд. Тақрибан 90–120 миллион чӯбчаҳо дар нури хира кор мекунанд, вале рангҳоро фарқ карда наметавонанд, барои ҳамин боғ дар нури моҳ хокистарӣ менамояд. Тақрибан 5–6 миллион колбачаҳо дар нури рӯз кор мекунанд ва биниши рангиро таъмин менамоянд. Онҳо аз ҳама зичтар дар фовеа ҷойгиранд, яъне дар чуқурчаи хурди марказии пардаи тӯрин, ки мо онро ба сӯи чизе, ки мехоҳем равшан бинем, равона мекунем.
Колбачаҳо се навъ мешаванд ва ҳар кадоми онҳо сафедаи каме дигари нурфурӯбанда, яъне опсин доранд. Колбачаҳои мавҷкӯтоҳ (S) ба нури бунафш-кабуди тақрибан 420 нм, колбачаҳои мавҷмиёна (M) ба нури сабзи тақрибан 530 нм ва колбачаҳои мавҷдароз (L) ба нури зардча-сабзи тақрибан 560 нм аз ҳама қавитар ҷавоб медиҳанд. Онҳоро аксар вақт колбачаҳои «кабуд», «сабз» ва «сурх» меноманд, вале ҳассосияти онҳо ба таври васеъ ба ҳам мепӯшад ва як колбача дарозии мавҷи мувофиқро аз нури танҳо равшантар фарқ карда наметавонад. Ранг танҳо он гоҳ пайдо мешавад, ки системаи асаб сигналҳои навъҳои гуногуни колбачаҳоро бо ҳам муқоиса мекунад.
Ғояи 200-сола тасдиқ ёфт
Соли 1802 табиби англис Томас Юнг пешниҳод кард, ки барои ҳосил кардани ҳамаи рангҳое, ки мо дарк мекунем, ба чашм танҳо се навъи ҳассосгар кифоя аст, ва дар солҳои 1850 олими олмонӣ Ҳерман фон Ҳелмҳолтс ин ғояро ба назарияи сеҷузъа (трихроматӣ) табдил дод. Далели мустақим соли 1964 ба даст омад: ду гурӯҳи амрикоӣ, ки дар яке Эдвард Макникол ширкат дошт ва дигареро Ҷорҷ Уолд роҳбарӣ мекард, шуоъҳои хеле бориками нурро аз колбачаҳои алоҳидаи пардаи тӯрини приматҳо ва одам гузаронида, се қуллаи равшани фурӯбариро пайдо карданд. Соли 1986 Ҷереми Натанс ва ҳамкоронаш аз Донишгоҳи Стэнфорд генҳои се опсини колбачаҳоро муайян карданд. Гени S-опсин дар хромосомаи 7 ҷойгир аст, генҳои L ва M бошанд, дар хромосомаи X паҳлуи ҳам ҷой гирифтаанд. Сафедаҳои онҳо тақрибан 96% якхелаанд. Ин нишон медиҳад, ки даҳҳо миллион сол пеш дар аҷдоди маймунҳои Олами Кӯҳна, маймунҳои одамшакл ва одамон як гени аҷдодӣ дучанд шудааст.
Вақте ки колбача намерасад ё ҷояш иваз шудааст
Азбаски генҳои L ва M дар хромосомаи X ҷойгиранд, вайроншавии фарқ кардани сурх ва сабз дар мардон, ки танҳо як хромосомаи X доранд, хеле бештар дучор мешавад. Тибқи маълумоти Пажӯҳишгоҳи миллии чашми ИМА, тақрибан 1 нафар аз ҳар 12 мард ягон шакли вайроншавии биниши рангӣ дорад, дар занон бошад, ин хеле камтар, тақрибан дар 1 нафар аз 200 нафар дида мешавад. Баъзе одамони гирифтори ин ҳолат як навъи колбачаро тамоман надоранд (дихромазия), шумораи бештари онҳо бошанд, колбачае доранд, ки ҳассосияташ ба сӯи ҳамсояаш ҷой иваз кардааст (трихромазияи ғайримуқаррарӣ), бинобар ин фарқ кардани рангҳои сурх, қаҳваранг, норинҷӣ ва сабз душвор мешавад. Тамоман надидани ранг хеле кам вомехӯрад.
Аввалин тавсифи илмии ин ҳолатро кимиёгари англис Ҷон Далтон додааст. Ӯ соли 1794 навишта буд, ки гуле, ки дигарон онро гулобӣ меномиданд, дар нури рӯз ба ӯ осмонӣ менамуд. Далтон гумон мекард, ки моеъи дохили чашмонаш кабудтоб аст, аммо вақте ки пас аз маргаш чашмонашро тафтиш карданд, ҳеҷ гуна тобиш наёфтанд. Соли 1995 муҳаққиқони бритониёӣ аз бофтаи ҳифзшудаи чашми ӯ ДНК ҷудо карда, нишон доданд, ки ӯ гени кории M-опсинро надошт: Далтон дейтераноп буд, яъне колбачаҳои мавҷмиёна надошт.
Дар ҳайвонот чунин вайроншавиро ҳатто бартараф кардан муяссар шудааст. Соли 2009 гурӯҳе таҳти роҳбарии Ҷей ва Морин Нейтс бо ёрии вируси безарар гени L-опсини одамро ба пардаи тӯрини маймунҳои нари болиғи саймирӣ, ки модарзод сурх ва сабзро фарқ намекарданд, ворид карданд. Тақрибан пас аз 20 ҳафта маймунҳо аз озмоишҳои рангие, ки пештар ҳамеша аз ӯҳдаашон намебаромаданд, гузаштанро сар карданд. Барои одамон чунин табобат ҳанӯз тасдиқ нашудааст. Ҳар касе, ки дар биниши рангии худ мушкилот гумон мекунад, бояд ба духтури чашм муроҷиат кунад, ки ӯ метавонад онро бо ёрии ҷадвалҳои оддӣ санҷад.
Ҷуфтҳои муқобил: пардаи тӯрин муқоиса мекунад
Дар солҳои 1870 физиологи олмонӣ Эвалд Ҳеринг қайд кард, ки мо зарди сурхтобро (норинҷӣ) ё сабзи кабудтобро (фирӯзаранг) тасаввур карда метавонем, вале ҳеҷ гоҳ сабзи сурхтоб ё кабуди зардтобро тасаввур карда наметавонем. Ӯ пешниҳод кард, ки ранг дар шакли ҷуфтҳои муқобил рамзгузорӣ мешавад: сурх бар зидди сабз, кабуд бар зидди зард ва равшан бар зидди торик. Ин назарияи равандҳои муқобил «тасвирҳои пасоянд»-ро (afterimages) низ мефаҳмонад: агар ним дақиқа ба мураббаи сурх нигоҳ карда, баъд ба девори сафед назар кунед, мураббаи сабзи хира пайдо мешавад.
Ҳарду назария дар марҳилаҳои гуногун дуруст баромаданд: колбачаҳо нурро қабул мекунанд ва баъд ҳуҷайраҳои асаби пардаи тӯрин сигналҳои онҳоро аз якдигар тарҳ мекунанд. Як канал колбачаҳои L ва M-ро муқоиса карда, сигнали сурх-сабзро ҳосил мекунад; дигаре колбачаҳои S-ро бо сигнали умумии L ва M муқоиса карда, сигнали кабуд-зардро ҳосил мекунад; сеюмӣ ҳамаро ҷамъ карда, дар бораи равшанӣ хабар медиҳад. Дар солҳои 1960 Рассел Де Валуа ва ҳамкоронаш чунин ҳуҷайраҳои ба ранг муқобил ҷавобдиҳандаро дар маймунҳо, дар ҷисми зонумонанди паҳлуӣ, яъне «истгоҳи» таламус байни чашм ва қишри мағз, сабт карданд.
Ранг дар мағз
Аз таламус сигналҳо ба қишри аввалияи биноӣ дар қисми пушти сар мерасанд ва баъд дар қад-қади сатҳи поёнии мағз ба пеш ҳаракат мекунанд. Соли 1973 Семир Зеки аз Коллеҷи донишгоҳии Лондон хабар дод, ки бисёр ҳуҷайраҳо дар минтақаи қишри мағзи маймуни макака, ки ҳоло V4 ном дорад, ба ранг интихобӣ ҷавоб медиҳанд. Баъдтар усулҳои нейровизуализатсия дар одамон низ минтақаҳои ба ин монандро дар сатҳи поёнии бахшҳои пасисарӣ ва чаккаӣ ошкор карданд. Осеб дидани ин минтақаҳо, аксаран дар натиҷаи сакта, метавонад ба ахроматопсияи мағзӣ оварда расонад: чашмон муқаррарӣ кор мекунанд, вале ҷаҳон ба филми кӯҳнаи сиёҳу сафед монанд менамояд.
Мағз инчунин равшаниро ба назар гирифта, ислоҳ мекунад. Коғази сафед дар зери чароғ нури норинҷитоб ва дар соя нури кабудтобро инъикос медиҳад, вале дар ҳар ду ҳолат сафед менамояд. Ин устувории ранг маънои онро дорад, ки мағз пайваста ранги нурро баҳо дода, онро аз ҳисоб хориҷ мекунад. Соли 2015 акси як либоси рахдор нишон дод, ки ҳангоми дудилагии равшанӣ чӣ рӯй медиҳад: миллионҳо нафар онро сафеду тиллоӣ диданд, миллионҳо нафари дигар бошанд, кабуду сиёҳ, ва дар асл он кабуду сиёҳ буд.
Чашмони дигар ва саволҳои кушода
Аксари ширхӯрон, аз ҷумла сагу гурбаҳо, танҳо ду навъи колбача доранд, дар ҳоле ки бисёр паррандагон, хазандагон ва моҳиён чор навъ, аз ҷумла колбачаеро, ки ба нури ултрабунафш ё бунафш мутобиқ аст, доранд. Баъзе занон ду варианти каме гуногуни гени L ё M-ро доранд ва онҳо низ метавонанд чор навъи колбача дошта бошанд. Аммо дар таҳқиқоти соли 2010, ки таҳти роҳбарии Габриэле Ҷордан аз Донишгоҳи Нюкасл гузаронида шуд, танҳо яке аз 24 чунин зан дар озмоишҳои мураккаби мувофиқ кардани рангҳо худро ҳамчун тетрахромати ҳақиқӣ нишон дод. Колбачаи иловагӣ ба таври худкор ба дарки ранг андозаи нав илова намекунад.
Саволҳои калон ҳанӯз боқӣ мондаанд. Олимон то ҳол баҳс мекунанд, ки кадом қисми коркарди ранг дар минтақаҳое мисли V4 ва кадом қисми он дар системаи васеътари биноии мағз сурат мегирад. Забон низ метавонад нақш бозад: таҳқиқоти соли 2007 муайян кард, ки русзабонон, ки дар забонашон барои кабуди равшан (голубой) ва кабуди торик (синий) калимаҳои асосии алоҳида ҳастанд, тобишҳои кабудро, ки дар ду тарафи ин сарҳад ҷойгиранд, каме тезтар фарқ мекунанд. Ва ҳеҷ таҷрибае ҳанӯз нишон дода наметавонад, ки оё ранги сурхи шумо ҳамон тавр ҳис мешавад, ки ранги сурхи шахси дигар. Як чиз равшан аст: ранг дар дохили ашё пинҳон нест. Он натиҷаи муқоиса аст, ки онро се навъи ҳуҷайра ва мағзе месозанд, ки нури атрофи моро бетанаффус тафсир мекунад.
Манбаъҳо: Science (1986), Nathans, Thomas & Hogness: Molecular genetics of human color vision: the genes encoding blue, green, and red pigments; Science (1995), Hunt et al.: The chemistry of John Dalton's color blindness; Nature (2009), Mancuso et al.: Gene therapy for red-green colour blindness in adult primates; Journal of Vision (2010), Jordan et al.: The dimensionality of color vision in carriers of anomalous trichromacy; US National Eye Institute (NIH): Color Blindness. Тасвир: Dietmar Rabich / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).
Шарҳҳо
Лутфан барои навиштани шарҳ ворид шавед Ворид шудан