Бышкан кулпунайды жалбырактарынын жанына коюп көрүңүз: кызыл түс жемиштин өзүнө таандык сыяктуу сезилет. Бирок андан чагылган жарыкта эч кандай түс жок, ал жөн гана ар кандай узундуктагы электромагниттик толкундардын аралашмасы. Исаак Ньютон 1704-жылы чыккан «Оптика» (Opticks) китебинде белгилегендей, жарык нурларынын өзү түстүү эмес. Сиз көргөн кызыл түс башыңыздын ичинде, көздөгү жарыкка сезгич клеткалардын үч түрүнөн башталып, мээнин атайын бөлүктөрүндө аяктаган окуялар чынжыры аркылуу түзүлөт. Дал ушул чынжыр эмне үчүн ар бир 12 эркектин болжол менен 1и айрым түстөрдү чаташтырарын жана бир көйнөктүн сүрөтү эмне үчүн интернетти экиге бөлүп салганын түшүндүрөт.
Колбочкалардын үч түрү жана спектрдин ичке тилкеси
Көзүбүз электромагниттик нурлануунун тар гана тилкесине, башкача айтканда толкун узундугу болжол менен 380ден 700 нанометрге (метрдин миллиарддан бир бөлүгү) чейинки нурларга жооп берет. Бул жарыкты көздүн арткы дубалын каптап турган жука нерв ткани, башкача айтканда торчо кабык (ретина) кабыл алат. Анда жарыкты сезген клеткалардын, тактап айтканда фоторецепторлордун эки негизги түрү бар. Болжол менен 90–120 миллион таякча күңүрт жарыкта иштейт, бирок түстөрдү айырмалай албайт, ошондуктан ай жарыгындагы бак боз болуп көрүнөт. Болжол менен 5–6 миллион колбочка күндүзгү жарыкта иштеп, түстүү көрүүнү камсыз кылат. Алар эң жыш жайгашкан жер – фовеа, башкача айтканда так көргүбүз келген нерсеге багыттаган торчо кабыктын кичинекей борбордук чуңкуру.
Колбочкалар үч түргө бөлүнөт жана ар биринде жарыкты сиңирген бир аз башкача белок – опсин болот. Кыска толкундуу (S) колбочкалар болжол менен 420 нм тегерегиндеги кызгылт көк-көк жарыкка, орто толкундуу (M) колбочкалар болжол менен 530 нм тегерегиндеги жашыл жарыкка, ал эми узун толкундуу (L) колбочкалар болжол менен 560 нм тегерегиндеги саргыч-жашыл жарыкка эң күчтүү жооп берет. Аларды көбүнчө «көк», «жашыл» жана «кызыл» колбочкалар деп аташат, бирок алардын сезгичтиги бири-бирин кеңири жаап турат, ошондуктан жалгыз колбочка ылайыктуу толкун узундугун жөн гана жарыгыраак жарыктан айырмалай албайт. Түс нерв системасы ар түрдүү колбочкалардан келген сигналдарды салыштырганда гана пайда болот.
200 жылдык идеянын тастыкталышы
1802-жылы англиялык дарыгер Томас Юнг көзгө биз кабыл алган бардык түстөрдү түзүү үчүн сенсорлордун үч гана түрү жетиштүү деген ойду сунуштаган, ал эми 1850-жылдары немис окумуштуусу Герман фон Гельмгольц бул идеяны үч компоненттүү (трихроматтык) теорияга айландырган. Түз далил 1964-жылы алынган: эки америкалык топ – биринин курамында Эдвард Макникол болгон, экинчисин Джордж Уолд жетектеген – приматтардын жана адамдын торчо кабыгынан алынган айрым колбочкалар аркылуу жарыктын абдан ичке шооласын өткөрүп, сиңирүүнүн үч так чокусун табышкан. 1986-жылы Стэнфорд университетинен Джереми Натанс жана анын кесиптештери колбочкалардагы үч опсиндин гендерин аныкташкан. S-опсин гени 7-хромосомада, ал эми L жана M гендери X хромосомада катар жайгашкан. Алардын белоктору болжол менен 96% окшош. Бул ондогон миллион жыл мурун Эски дүйнө маймылдарынын, адам сымал маймылдардын жана адамдардын ата-бабаларында бир ата-тек гендин эки эселенгенин көрсөтөт.
Колбочка жок болсо же жылышып калса
L жана M гендери X хромосомада жайгашкандыктан, кызыл менен жашылды айырмалоонун бузулушу бир гана X хромосомасы бар эркектерде алда канча көп кездешет. АКШнын Улуттук көз институтунун маалыматы боюнча, ар бир 12 эркектин болжол менен 1инде түстүү көрүүнүн кандайдыр бир бузулушу бар, ал эми аялдарда бул алда канча сейрек, болжол менен 200 адамдын 1инде кездешет. Мындай бузулушу бар айрым адамдарда колбочкалардын бир түрү таптакыр болбойт (дихромазия), ал эми көбүрөөк адамда бир колбочканын сезгичтиги кошунасы тарапка жылышып кеткен (аномалдуу трихромазия), ошондуктан кызыл, күрөң, кызгылт сары жана жашыл түстөрдү айырмалоо кыйынга турат. Эч бир түстү көрбөө өтө сейрек кездешет.
Бул көрүнүштүн алгачкы илимий сыпаттамасын англиялык химик Джон Дальтон берген. Ал 1794-жылы башкалар кызгылт деп атаган гүл күндүзгү жарыкта ага асман көк болуп көрүнөөрүн жазган. Дальтон көзүнүн ичиндеги суюктук көгүш түстө болсо керек деп божомолдогон, бирок ал каза болгондон кийин көздөрү текшерилгенде эч кандай түс табылган эмес. 1995-жылы британиялык изилдөөчүлөр анын сакталган көз тканынан ДНК бөлүп алып, анда иштеген M-опсин гени жок экенин көрсөтүшкөн: Дальтон орто толкундуу колбочкалары жок дейтераноп болгон.
Жаныбарларда мындай бузулушту ал тургай оңдоого да жетишишкен. 2009-жылы Джей жана Морин Нейц жетектеген топ зыянсыз вирустун жардамы менен адамдын L-опсин генин тубаса кызыл-жашыл түс сокурдугу бар бойго жеткен эркек саймири маймылдарынын торчо кабыгына жеткиришкен. Болжол менен 20 жумадан кийин маймылдар мурда эч качан өтө албаган түс сыноолорунан өтө башташкан. Адамдар үчүн мындай дарылоо ыкмасы азырынча жактырыла элек. Түстүү көрүүсүндө көйгөй бар деп шектенген ар бир адам көз дарыгерине кайрылышы керек, ал муну жөнөкөй таблицалардын жардамы менен текшере алат.
Карама-каршы жуптар: торчо кабык салыштырат
1870-жылдары немис физиологу Эвальд Геринг биз кызгылтыраак сарыны (кызгылт сары түстү) же көгүш жашылды (көк-жашыл түстү) элестете аларыбызды, бирок кызгылтыраак жашылды же саргыч көктү эч качан элестете албасыбызды белгилеген. Ал түс карама-каршы жуптар түрүндө коддолот деп божомолдогон: кызылга каршы жашыл, көккө каршы сары жана жарыкка каршы караңгы. Бул карама-каршы процесстер теориясы көздө калган «из сүрөттөрдү» (afterimages) да түшүндүрөт: жарым мүнөт бою кызыл чарчыны тиктеп, анан ак дубалга карасаңыз, бозомтук жашыл чарчы пайда болот.
Эки теория тең ар кайсы баскычтарда туура болуп чыкты: колбочкалар жарыкты кабыл алат, андан кийин торчо кабыктагы нерв клеткалары алардын сигналдарын бири-биринен кемитет. Бир канал L жана M колбочкаларын салыштырып, кызыл-жашыл сигналды түзөт; экинчиси S колбочкаларын L менен Mдин жалпы сигналы менен салыштырып, көк-сары сигналды түзөт; үчүнчүсү баарын кошуп, жарыктык тууралуу кабарлайт. 1960-жылдары Рассел Де Валуа жана анын кесиптештери маймылдарда түскө карама-каршы жооп берген мындай клеткаларды көз менен мээ кыртышынын ортосундагы таламустун «бекети» болгон латералдык тизе сымал денеде катташкан.
Мээдеги түс
Таламустан сигналдар баштын арт жагындагы баштапкы көрүү кыртышына жетет да, мээнин астыңкы бети боюнча алдыга жылат. 1973-жылы Лондон университеттик колледжинен Семир Зеки макака маймылынын мээ кыртышындагы азыр V4 деп аталган аймактагы көптөгөн клеткалар түскө тандап жооп берерин кабарлаган. Кийинчерээк нейровизуализация ыкмалары адамдарда да желке жана чыкый бөлүктөрүнүн астыңкы бетинде ушуга окшош аймактарды аныктаган. Бул аймактардын жабыркашы, көбүнчө инсульттан кийин, церебралдык ахроматопсияга алып келиши мүмкүн: көздөр кадимкидей иштейт, бирок дүйнө эски ак-кара тасмадай көрүнөт.
Мээ жарыктандырууну да эске алып, оңдоп турат. Ак кагаз чырак астында кызгылт сары өңдүү, ал эми көлөкөдө көгүш жарыкты чагылдырат, бирок эки учурда тең ак болуп көрүнөт. Бул түстүн туруктуулугу мээ жарыктын түсүн дайыма баалап, аны эсептен чыгарып турарын билдирет. 2015-жылы тилкелүү көйнөктүн сүрөтү жарыктандыруу эки маанилүү болгондо эмне болорун көрсөттү: миллиондогон адамдар аны ак-алтын түстүү деп көрсө, башка миллиондогон адамдар көк-кара деп көрүшкөн, чындыгында ал көк-кара болчу.
Башка көздөр жана ачык суроолор
Сүт эмүүчүлөрдүн көпчүлүгүндө, анын ичинде иттерде жана мышыктарда, колбочкалардын эки гана түрү бар, ал эми көптөгөн канаттууларда, сойлоочуларда жана балыктарда төрт түрү, анын ичинде ультрафиолет же кызгылт көк жарыкка ылайыкташкан колбочка бар. Айрым аялдар L же M генинин бир аз айырмаланган эки вариантын алып жүрүшөт, ошондуктан аларда да колбочкалардын төрт түрү болушу мүмкүн. Бирок 2010-жылы Ньюкасл университетинен Габриэле Джордан жетектеген изилдөөдө мындай 24 аялдын бири гана татаал түс шайкештирүү сыноолорунда чыныгы тетрахромат катары көрүнгөн. Кошумча колбочка түстү кабыл алууга автоматтык түрдө жаңы өлчөм кошпойт.
Азырынча чоң суроолор калууда. Окумуштуулар түстү иштетүүнүн канча бөлүгү V4 сыяктуу аймактарда, ал эми канча бөлүгү кеңири көрүү системасында жүрөрү тууралуу дагы эле талашып келишет. Тил да роль ойношу мүмкүн: 2007-жылкы изилдөө ачык көк (голубой) жана кочкул көк (синий) үчүн өзүнчө негизги сөздөрү бар орус тилинде сүйлөгөндөр ушул чектин эки тарабындагы көк өңдөрдү бир аз тезирээк айырмаларын аныктаган. Сиздин кызыл түсүңүз башка адамдыкындай сезилеби же жокпу, муну азырынча эч бир эксперимент көрсөтө албайт. Анык болгону – түс буюмдардын ичинде жашынып турбайт. Ал салыштыруунун натыйжасы: аны клеткалардын үч түрү жана айланабыздагы жарыкты тынымсыз чечмелеп турган мээ түзөт.
Булактар: Science (1986), Nathans, Thomas & Hogness: Molecular genetics of human color vision: the genes encoding blue, green, and red pigments; Science (1995), Hunt et al.: The chemistry of John Dalton's color blindness; Nature (2009), Mancuso et al.: Gene therapy for red-green colour blindness in adult primates; Journal of Vision (2010), Jordan et al.: The dimensionality of color vision in carriers of anomalous trichromacy; US National Eye Institute (NIH): Color Blindness. Сүрөт: Dietmar Rabich / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).
Пикирлер
Пикир калтыруу үчүн кирүү керек Кирүү