Піскен құлпынайды жапырақтарының жанына қойып көріңіз: қызыл түс жемістің өзіне тән сияқты көрінеді. Алайда одан шағылысқан жарықта ешқандай түс жоқ, ол жай ғана ұзындығы әртүрлі электромагниттік толқындардың қоспасы. Исаак Ньютон 1704 жылы жарық көрген «Оптика» (Opticks) кітабында атап өткендей, жарық сәулелерінің өзі түсті емес. Сіз көретін қызыл түс басыңыздың ішінде, көздегі жарыққа сезімтал жасушалардың үш түрінен басталып, мидың арнайы бөліктерінде аяқталатын оқиғалар тізбегі арқылы жасалады. Дәл осы тізбек неліктен әр 12 ер адамның шамамен 1-і кейбір түстерді шатастыратынын және бір көйлектің суреті неге интернетті екіге бөліп жібергенін түсіндіреді.
Колбочкалардың үш түрі және спектрдің жіңішке бөлігі
Көзіміз электромагниттік сәулеленудің тар ғана жолағына, яғни толқын ұзындығы шамамен 380-нен 700 нанометрге (метрдің миллиардтан бір бөлігі) дейінгі сәулелерге жауап береді. Бұл жарықты көздің артқы қабырғасын астарлап жатқан жұқа жүйке тіні, яғни торлы қабық (ретина) қабылдайды. Онда жарықты сезетін жасушалардың, яғни фоторецепторлардың екі негізгі түрі бар. Шамамен 90–120 миллион таяқша күңгірт жарықта жұмыс істейді, бірақ түстерді ажырата алмайды, сондықтан ай жарығындағы бақ сұр болып көрінеді. Шамамен 5–6 миллион колбочка күндізгі жарықта жұмыс істеп, түсті көруді қамтамасыз етеді. Олар ең тығыз орналасқан жер – фовеа, яғни анық көргіміз келген нәрсеге бағыттайтын торлы қабықтың шағын орталық шұңқыры.
Колбочкалар үш түрге бөлінеді және әрқайсысында жарықты сіңіретін сәл өзгеше ақуыз – опсин болады. Қысқа толқынды (S) колбочкалар шамамен 420 нм шамасындағы күлгін-көк жарыққа, орта толқынды (M) колбочкалар шамамен 530 нм шамасындағы жасыл жарыққа, ал ұзын толқынды (L) колбочкалар шамамен 560 нм шамасындағы сарғыш-жасыл жарыққа ең күшті жауап береді. Оларды көбіне «көк», «жасыл» және «қызыл» колбочкалар деп атайды, бірақ олардың сезімталдығы бір-бірін кеңінен жабады, сондықтан жалғыз колбочка сәйкес толқын ұзындығын жай ғана жарқынырақ жарықтан ажырата алмайды. Түс жүйке жүйесі әртүрлі колбочкалардан келген сигналдарды салыстырғанда ғана пайда болады.
200 жылдық идеяның расталуы
1802 жылы ағылшын дәрігері Томас Юнг көзге біз қабылдайтын барлық түстерді жасау үшін сенсорлардың үш түрі ғана жеткілікті деген ойды ұсынды, ал 1850-жылдары неміс ғалымы Герман фон Гельмгольц бұл идеяны үш компонентті (трихроматтық) теорияға айналдырды. Тікелей дәлел 1964 жылы алынды: екі америкалық топ – бірінің құрамында Эдвард Макникол болған, екіншісін Джордж Уолд басқарған – приматтар мен адамның торлы қабығынан алынған жеке колбочкалар арқылы жарықтың өте жіңішке шоқтарын өткізіп, жұтылудың үш айқын шыңын анықтады. 1986 жылы Стэнфорд университетінен Джереми Натанс пен әріптестері колбочкалардағы үш опсиннің гендерін анықтады. S-опсин гені 7-хромосомада, ал L және M гендері X хромосомада қатар орналасқан. Олардың ақуыздары шамамен 96% бірдей. Бұл ондаған миллион жыл бұрын Ескі дүние маймылдарының, адамтектес маймылдар мен адамдардың ата-бабаларында бір ата-тек геннің екі еселенгенін көрсетеді.
Колбочка болмаса немесе ығысқан болса
L және M гендері X хромосомада орналасқандықтан, қызыл мен жасылды ажырату бұзылысы тек бір X хромосомасы бар ер адамдарда әлдеқайда жиі кездеседі. АҚШ Ұлттық көз институтының деректері бойынша, әр 12 ер адамның шамамен 1-інде түсті көрудің қандай да бір бұзылысы бар, ал әйелдерде бұл әлдеқайда сирек, шамамен 200 адамның 1-інде кездеседі. Мұндай бұзылысы бар кейбір адамдарда колбочкалардың бір түрі мүлде болмайды (дихромазия), ал көбірек адамда бір колбочканың сезімталдығы көршісіне қарай ығысқан (аномальді трихромазия), сондықтан қызыл, қоңыр, қызғылт сары және жасыл түстерді ажырату қиынға соғады. Ешбір түсті көрмеу өте сирек кездеседі.
Бұл құбылыстың алғашқы ғылыми сипаттамасын ағылшын химигі Джон Дальтон берген. Ол 1794 жылы басқалар қызғылт деп атаған гүл күндізгі жарықта өзіне аспан көгілдір болып көрінетінін жазған. Дальтон көзінің ішіндегі сұйықтық көкшіл түсті болуы мүмкін деп болжаған, бірақ қайтыс болғаннан кейін көздері зерттелгенде ешқандай түс табылмаған. 1995 жылы британ зерттеушілері оның сақталған көз тінінен ДНҚ бөліп алып, оның жұмыс істейтін M-опсин гені болмағанын көрсетті: Дальтон орта толқынды колбочкалары жоқ дейтераноп болған.
Жануарларда мұндай бұзылысты тіпті түзетуге де қол жеткізілді. 2009 жылы Джей және Морин Нейц бастаған топ зиянсыз вирустың көмегімен адамның L-опсин генін туа біткен қызыл-жасыл түс соқырлығы бар ересек еркек саймири маймылдарының торлы қабығына жеткізді. Шамамен 20 аптадан кейін маймылдар бұрын ешқашан өте алмаған түс сынақтарынан өте бастады. Адамдар үшін мұндай емдеу әдісі әлі мақұлданбаған. Түсті көруінде ақау бар деп күдіктенген кез келген адам көз дәрігеріне қаралуы керек, ол мұны қарапайым кестелер арқылы тексере алады.
Қарама-қарсы жұптар: торлы қабық салыстырады
1870-жылдары неміс физиологы Эвальд Геринг біз қызылдау сарыны (қызғылт сары түсті) немесе көкшіл жасылды (көгілдір-жасыл түсті) елестете алатынымызды, бірақ қызылдау жасылды немесе сарғыш көкті ешқашан елестете алмайтынымызды байқады. Ол түс қарама-қарсы жұптар түрінде кодталады деп болжады: қызылға қарсы жасыл, көкке қарсы сары және жарыққа қарсы қараңғы. Бұл қарама-қарсы процестер теориясы көзде қалатын «із бейнелерді» (afterimages) де түсіндіреді: жарты минут бойы қызыл шаршыға қарап, кейін ақ қабырғаға көз салсаңыз, бозғылт жасыл шаршы пайда болады.
Екі теория да әртүрлі кезеңдерде дұрыс болып шықты: колбочкалар жарықты қабылдайды, ал торлы қабықтағы жүйке жасушалары олардың сигналдарын бір-бірінен азайтады. Бір арна L және M колбочкаларын салыстырып, қызыл-жасыл сигнал жасайды; екіншісі S колбочкаларын L мен M-нің жиынтық сигналымен салыстырып, көк-сары сигнал жасайды; үшіншісі бәрін қосып, жарықтық туралы хабарлайды. 1960-жылдары Рассел Де Валуа мен әріптестері маймылдарда мұндай түске қарама-қарсы жауап беретін жасушаларды көз бен ми қыртысы арасындағы таламустың «аялдамасы» – латеральді иінді денеде тіркеді.
Мидағы түс
Таламустан сигналдар бастың артқы бөлігіндегі біріншілік көру қыртысына жетеді де, мидың төменгі беті бойымен алға қарай жылжиды. 1973 жылы Лондон университеттік колледжінен Семир Зеки макака маймылының ми қыртысындағы қазір V4 деп аталатын аймақтағы көптеген жасушалар түске таңдамалы түрде жауап беретінін хабарлады. Кейінірек нейробейнелеу әдістері адамдарда да желке және самай бөліктерінің төменгі бетінде осыған ұқсас аймақтарды анықтады. Бұл аймақтардың зақымдануы, көбіне инсульттен кейін, церебральді ахроматопсияға әкелуі мүмкін: көз қалыпты жұмыс істейді, бірақ әлем ескі ақ-қара фильм сияқты көрінеді.
Ми жарықтандыруды да ескеріп, түзетіп отырады. Ақ қағаз шамның астында қызғылт сары реңді, ал көлеңкеде көкшіл жарықты шағылыстырады, бірақ екі жағдайда да ақ болып көрінеді. Бұл түстің тұрақтылығы мидың жарықтың түсін үнемі бағалап, оны есептен шығарып отыратынын білдіреді. 2015 жылы жолақ көйлектің суреті жарықтандыру екіұшты болғанда не болатынын көрсетті: миллиондаған адам оны ақ-алтын түсті деп көрсе, басқа миллиондаған адам көк-қара деп көрді, ал шын мәнінде ол көк-қара болатын.
Басқа көздер және ашық сұрақтар
Сүтқоректілердің көпшілігінде, соның ішінде иттер мен мысықтарда, колбочкалардың тек екі түрі бар, ал көптеген құстарда, бауырымен жорғалаушылар мен балықтарда төрт түрі, соның ішінде ультракүлгін немесе күлгін жарыққа бейімделген колбочка бар. Кейбір әйелдер L немесе M генінің сәл өзгеше екі нұсқасын тасымалдайды, сондықтан оларда да колбочкалардың төрт түрі болуы мүмкін. Алайда 2010 жылы Ньюкасл университетінен Габриэле Джордан басқарған зерттеуде осындай 24 әйелдің тек біреуі күрделі түс сәйкестендіру сынақтарында нағыз тетрахромат ретінде көрінді. Қосымша колбочка түсті қабылдауға автоматты түрде жаңа өлшем қоспайды.
Әлі де үлкен сұрақтар бар. Ғалымдар түсті өңдеудің қаншалықты бөлігі V4 сияқты аймақтарда, ал қаншалықты бөлігі кеңірек көру жүйесінде жүретіні туралы әлі де пікірталас жүргізуде. Тіл де рөл атқаруы мүмкін: 2007 жылғы зерттеу ашық көк (голубой) пен күңгірт көк (синий) үшін бөлек негізгі сөздері бар орыс тілінде сөйлейтіндер осы шекараның екі жағындағы көк реңктерді сәл жылдамырақ ажырататынын анықтады. Сіздің қызыл түсіңіз басқа адамдікімен бірдей сезіле ме, жоқ па, мұны әзірге ешбір эксперимент көрсете алмайды. Анығы сол – түс заттардың ішінде жасырынып тұрмайды. Ол салыстырудың нәтижесі: оны жасушалардың үш түрі және айналамыздағы жарықты үздіксіз түсіндіріп отыратын ми жасайды.
Дереккөздер: Science (1986), Nathans, Thomas & Hogness: Molecular genetics of human color vision: the genes encoding blue, green, and red pigments; Science (1995), Hunt et al.: The chemistry of John Dalton's color blindness; Nature (2009), Mancuso et al.: Gene therapy for red-green colour blindness in adult primates; Journal of Vision (2010), Jordan et al.: The dimensionality of color vision in carriers of anomalous trichromacy; US National Eye Institute (NIH): Color Blindness. Сурет: Dietmar Rabich / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).
Пікірлер
Пікір қалдыру үшін жүйеге кіріңіз Кіру