Egoviruslar: odam ichagidan yangi gigant viruslar topildi
Biologiya va kimyo Yangilik

Egoviruslar: odam ichagidan yangi gigant viruslar topildi

Neuronix 19 Nov, 2026 3 daqiqa o‘qish

Ba'zi viruslar shu qadar kattaki, ularni oddiy yorug'lik mikroskopida ham ko'rish mumkin. Shu paytgacha bunday gigantlar asosan tashqi muhitda yashab, bir hujayrali organizmlarni zararlaydi, deb hisoblanardi. Endi esa mikrobiologlar ularning ilgari noma'lum bo'lgan guruhi bizning ichimizda bemalol yashab kelayotganini aniqladi: taxminlarga ko'ra, dunyoda 180 millionga yaqin odamning ichagida yangi ta'riflangan ushbu "egoviruslar" bo'lishi mumkin. Nature jurnalida e'lon qilingan natijalar virusologiyaning uzoq yillardan beri javobsiz qolgan savollaridan biriga — chechak va mpoks kasalliklarini keltirib chiqaradigan poksviruslar (chechak viruslari oilasi) aslida qayerdan paydo bo'lganiga ishora qilmoqda.

Gigant viruslar orasidagi g'alati guruh

Yirik va gigant viruslar Nucleocytoviricota deb nomlanuvchi keng tipga mansub bo'lib, bular asosan tashqi muhitdagi bir hujayrali organizmlarni zararlaydigan DNK viruslaridir. Avstraliyaning Melburn shahridagi Monash universiteti strukturaviy biologi Fasseli Kulibali ta'kidlashicha, poksviruslar bu nasl daraxtida g'alati o'rin egallaydi, chunki ular odam va hayvonlarni bevosita zararlay oladi va ularning kelib chiqishi hech kimga ma'lum emas.

Uning fikricha, egoviruslar ana shu yetishmayotgan ko'prik bo'lishi mumkin: mikroorganizmlarni zararlaydigan gigant viruslar — asfuviruslar bilan kasallik qo'zg'atuvchi poksviruslar o'rtasidagi evolyutsion bo'g'in.

Genetik "pichan g'aramlari"dan topildi

Kashfiyot laboratoriya idishidan emas, balki metagenomlar — butun bir muhitdan bir vaqtning o'zida yig'ilgan genetik materiallar to'plamining onlayn kutubxonalaridan chiqdi. Parijdagi Fransiya Milliy ilmiy tadqiqotlar markazi xodimi, mikrob ekologi Tom Delmon va uning hamkasblari ana shu ma'lumotlar bazalarini sinchiklab ko'rib chiqdi. Metagenomlar muhitdagi barcha organizmlarning DNK sini qamrab olgani uchun tadqiqotchilar hali hech kim sun'iy sharoitda o'stira olmagan mikroblarni ham izlashi mumkin.

Guruh ko'pchilik nukleotsitoviruslarga xos bo'lgan bitta genni qidirdi. Aynan shu qidiruv egoviruslarni yuzaga chiqardi va ular darhol ko'zga tashlandi: bular ichakda keng tarqalgan yagona nukleotsitovirus turi ekan.

Odam, cho'chqa, echki va kiyiklarda

Egovirus DNK si odamlar, shuningdek, buyvol, echki, tovuq, kiyik va cho'chqalarning ichak namunalarida topildi. Oltita klada — bir-biriga yaqin viruslarning shoxobchalari — faqat odamlarga xos bo'lib chiqdi. Ulardan biri dunyo aholisining taxminan 1 foizida uchraydi deb hisoblanadi; bu raqam tahlil qilingan namunalarda ikki egovirus oqsilidan kamida bittasi aniqlanganiga asoslangan.

Tarqalish geografiyasi hayratlanarli darajada keng. Tadqiqotchilar bu oqsillarni Tanzaniyadagi ovchi-termachi xalq — hadzalar namunalarida, shuningdek, Yevropa, AQSh va Janubiy Amerika aholisi namunalarida ham aniqladi. Delmonning aytishicha, bunday geografik qamrov egoviruslar odam ichagiga yaqinda kirib kelmagani, balki uzoq vaqtdan beri u yerda yashab kelayotganidan dalolat beradi.

"Bu haqiqatan ham burilish yasaydigan tadqiqot", — deydi Kvinslendning Taunsvill shahridagi Jeyms Kuk universiteti molekulyar virusologi Subir Sarker. Uning so'zlariga ko'ra, bu viruslarning odam ham kiradigan ko'plab hayvon turlarida va dunyoning turli burchaklarida uchrashi gigant viruslar ilgari o'ylanganidan ko'ra xilma-xil ekanini ko'rsatadi.

Ular aslida kimni zararlaydi?

Virusga xo'jayin kerak, ichakning gavjum ekotizimida esa nomzodlar ko'p. Imkoniyatlar doirasini toraytirish uchun guruh egoviruslar bilan hujayra yadrosiga ega organizmlar o'rtasidagi genetik umumiylikni o'lchadi. Eng yaqin moslik sigir kabi kavsh qaytaruvchi hayvonlarga ozuqani hazm qilishda yordam beradigan bir hujayrali mikroblarda topildi — bu esa viruslarning xo'jayini odam hujayralari emas, balki aynan shu mikroblar bo'lishi mumkinligiga ishora.

Xo'jayin bilan bog'liq bu ehtimol kengroq evolyutsion manzaraga ham mos keladi. Maqola bilan birga chop etilgan ilmiy sharhning sarlavhasida bu fikr ochiq aytilgan: poksviruslar, ehtimol, hayvonlarning hazm qilish tizimida evolyutsiyalangan.

Hozircha bu kashfiyot laboratoriyada ajratib olinib o'stirilgan viruslarga emas, balki ma'lumotlar bazalaridan olingan genetik "izlar"ga tayanadi va e'lon qilingan natijalar egoviruslarni biron-bir kasallik bilan bog'lamaydi. Ammo tadqiqot bir narsani aniq ko'rsatdi: viruslar dunyosining yirik bir shoxobchasi biologlar o'nlab yillar davomida sinchiklab o'rgangan joyda — ko'z o'ngimizda yashirinib yotgan ekan.

Manbalar: www.nature.com; Nature (asl tadqiqot). Rasm: Gabrielle Voinot / Eurelios / Look at Sciences / SPL.

egoviruslar gigant viruslar ichak mikroflorasi chechak virusi odam ichagidagi viruslar nature jurnali tadqiqoti poksviruslar kelib chiqishi metagenom tahlili mpoks virusi virusologiya yangiliklari yangi virus turi topildi

Ushbu postni baham ko'rish:

Yoqdirish (Yoqtirish uchun tizimga kiring)

Izohlar

Izoh qoldirish uchun tizimga kiring Kirish

Tegishli maqolalar