Баъзе вирусҳо чунон калонанд, ки онҳоро бо микроскопи оддии рӯшноӣ низ дидан мумкин аст. То кунун гумон мерафт, ки ин азимҷуссаҳо асосан дар муҳити атроф зиндагӣ карда, организмҳои якҳуҷайраро сироят мекунанд. Ҳоло микробиологҳо хабар медиҳанд, ки гурӯҳи то ин дам номаълуми онҳо ба таври ором дар дохили мо зиндагӣ кардааст: аз рӯи як ҳисоб, тақрибан 180 миллион нафар метавонанд ин «эговирусҳо»-и навтавсифшударо дар рӯдаҳои худ дошта бошанд. Натиҷаҳои таҳқиқот, ки дар Nature нашр шуданд, ба посухи яке аз муаммоҳои деринаи вирусология ишора мекунанд — ин ки поксвирусҳо, яъне оилае, ки сабабгори чечак ва мпокс аст, аслан аз куҷо пайдо шудаанд.
Истиснои аҷиб дар байни вирусҳои азим
Вирусҳои калон ва азим ба як шохаи фарохи Nucleocytoviricota мансубанд — вирусҳои ДНК-дор, ки бештар организмҳои якҳуҷайраи муҳити атрофро сироят мекунанд. Ба гуфтаи Фасселӣ Кулибалӣ, биологи сохторӣ аз Донишгоҳи Монаш дар Мелбурни Австралия, поксвирусҳо дар ин дарахти хешутаборӣ ҷойгоҳи аҷиб доранд, зеро онҳо метавонанд одам ва ҳайвонотро бевосита сироят кунанд ва касе намедонад, ки онҳо аз куҷо омадаанд.
Ба андешаи ӯ, эговирусҳо метавонанд ҳамон пули гумшуда бошанд: ҳалқаи эволютсионӣ байни асфувирусҳо — вирусҳои азиме, ки микроорганизмҳоро сироят мекунанд — ва поксвирусҳои бемориовар.
Кашф аз байни «анбори коҳи генетикӣ»
Ин кашфиёт на дар зарфи лабораторӣ, балки дар китобхонаҳои онлайни метагеномҳо — маҷмӯаҳои умумии маводи генетикие, ки якбора аз тамоми як муҳит ҷамъоварӣ шудаанд — сурат гирифт. Эколог-микробиолог Том Делмон ва ҳамкорони ӯ дар Маркази миллии таҳқиқоти илмии Фаронса дар Париж ин пойгоҳҳои додаҳоро бодиққат омӯхтанд. Азбаски метагеномҳо ДНК-и ҳамаи организмҳои мавҷударо дар бар мегиранд, муҳаққиқон метавонанд микробҳоеро ҷустуҷӯ кунанд, ки то ҳол касе онҳоро кишт карда натавонистааст.
Гурӯҳи таҳқиқотӣ як генеро ҷустуҷӯ кард, ки барои аксари нуклеоситовирусҳо муштарак аст. Ҳамин ҷустуҷӯ ба эговирусҳо овард, ки фавран аз дигарон фарқ карданд: онҳо ягона навъи нуклеоситовирусҳоянд, ки дар рӯда васеъ паҳн шудаанд.
Дар одамон, хукҳо, бузҳо ва гавазнҳо
ДНК-и эговирусҳо дар намунаҳои рӯдаи одамон, инчунин говмешҳо, бузҳо, мурғҳо, гавазнҳо ва хукҳо ошкор шуд. Шаш клад — шохаҳои вирусҳои ба ҳам наздик — танҳо хоси одамон буданд. Гумон меравад, ки яке аз ин шохаҳо дар тақрибан 1% аҳолии ҷаҳон вомехӯрад; ин рақам ба ошкор шудани ақаллан яке аз ду сафедаи эговирус дар намунаҳои таҳлилшуда асос ёфтааст.
Паҳншавии онҳо ба таври назаррас ҷаҳонист. Муҳаққиқон ин сафедаҳоро ҳам дар намунаҳои ҳадзаҳо — гурӯҳи шикорчиёну гирдоварони Танзания — ва ҳам дар аҳолии Аврупо, ИМА ва Амрикои Ҷанубӣ пайдо карданд. Ба гуфтаи Делмон, чунин фарогирии ҷуғрофӣ нишон медиҳад, ки эговирусҳо на ба наздикӣ омадаанд, балки муддати тӯлонӣ дар рӯдаи инсон зиндагӣ мекунанд.
«Ин воқеан таҳқиқоти роҳкушо аст», мегӯяд Субир Саркар, вирусологи молекулавӣ аз Донишгоҳи Ҷеймс Кук дар Таунсвилли Квинсленд. Ба гуфтаи ӯ, пайдо шудани ин вирусҳо дар бисёр навъҳои ҳайвонот, аз ҷумла одамон, ва дар саросари ҷаҳон нишон медиҳад, ки вирусҳои азим нисбат ба тасаввуроти пешина гуногунтаранд.
Онҳо аслан киро сироят мекунанд?
Вирус ба соҳиб ниёз дорад ва дар экосистемаи пур аз организмҳои рӯда номзадҳо зиёданд. Барои маҳдуд кардани доираи эҳтимолҳо, гурӯҳ мувофиқати генетикии байни эговирусҳо ва организмҳои дорои ядрои ҳуҷайраро чен кард. Наздиктарин мувофиқат бо микробҳои якҳуҷайра буд, ки ба ҳайвоноти нашхӯр, аз ҷумла говҳо, дар ҳазми хӯрок кумак мекунанд — ишорае ба он ки маҳз ҳамин микробҳо, на ҳуҷайраҳои инсон, метавонанд соҳиби ин вирусҳо бошанд.
Ин робитаи эҳтимолии «вирус — соҳиб» ба тасвири васеътари эволютсионӣ низ мувофиқ меояд. Шарҳи илмие, ки дар баробари мақола нашр шуд, ин фикрро дар сарлавҳаи худ рӯйрост баён мекунад: поксвирусҳо эҳтимолан дар системаи ҳозимаи ҳайвонот эволютсия кардаанд.
Ҳоло ин муайянкунӣ на ба вирусҳои аз организм ҷудошуда ва дар лаборатория парваришёфта, балки ба нишонаҳои генетикии аз пойгоҳҳои додаҳо гирифташуда такя мекунад ва натиҷаҳои эълоншуда эговирусҳоро бо ягон беморӣ алоқаманд намекунанд. Он чи ин кор собит мекунад, ин аст, ки як шохаи бузурги олами вирусҳо дар ҷои аён — дар дохили маконе, ки биологҳо даҳсолаҳо боз онро бодиққат меомӯзанд — пинҳон будааст.
Манбаъҳо: www.nature.com; Nature (тадқиқоти аслӣ). Тасвир: Gabrielle Voinot / Eurelios / Look at Sciences / SPL.
Шарҳҳо
Лутфан барои навиштани шарҳ ворид шавед Ворид шудан