Кейбір вирустар соншалықты ірі, оларды кәдімгі жарық микроскопымен де көруге болады. Осы уақытқа дейін мұндай алыптар негізінен қоршаған ортада тіршілік етіп, бір жасушалы ағзаларды зақымдайды деп саналатын. Енді микробиологтар олардың бұрын белгісіз болған бір тобы біздің ішімізде үнсіз тіршілік етіп жатқанын хабарлады: бір бағалау бойынша, жаңадан сипатталған осы «эговирустарды» ішегінде шамамен 180 миллион адам алып жүруі мүмкін. Nature журналында жарияланған нәтижелер вирусологияның әлі шешілмей келе жатқан жұмбақтарының біріне — шешек (оспа) пен мпокс ауруларын тудыратын поксвирустардың шын мәнінде қайдан шыққанына — жауапты меңзейді.
Алып вирустар арасындағы бөтен
Ірі және алып вирустар Nucleocytoviricota деп аталатын кең типке жатады; бұл — көбіне қоршаған ортадағы бір жасушалы ағзаларды зақымдайтын ДНҚ-вирустар. Австралияның Мельбурн қаласындағы Монаш университетінің құрылымдық биологы Фасселі Кулибалидің айтуынша, поксвирустар бұл туыстық ағашта оғаш орын алады, себебі олар адам мен жануарларды тікелей жұқтыра алады, әрі олардың қайдан пайда болғанын ешкім білмейді.
Оның пікірінше, эговирустар дәл сол жетіспей тұрған көпір болуы мүмкін: микроағзаларды зақымдайтын алып вирустар — асфувирустар мен ауру тудыратын поксвирустар арасындағы эволюциялық буын.
Генетикалық шөп үйіндісін сүзу арқылы табылды
Жаңалық зертханалық ыдыстан емес, метагеномдардың онлайн кітапханаларынан шықты — бұл бүкіл бір ортадан бірден жиналған генетикалық материалдың жиынтығы. Париждегі Франция ұлттық ғылыми зерттеулер орталығының микробтық экологы Том Дельмон мен оның әріптестері сол дерекқорларды сүзіп шықты. Метагеномдар ортадағы барлық ағзаның ДНҚ-сын қамтитындықтан, зерттеушілер әлі ешкім өсіріп үлгермеген микробтарды іздей алады.
Топ нуклеоцитовирустардың басым бөлігіне ортақ бір ғана генді іздеді. Нәтижесінде эговирустар табылды, әрі олар бірден көзге түсті: ішекте кең таралған нуклеоцитовирустың жалғыз түрі — осы.
Адамда, шошқада, ешкі мен бұғыда
Эговирустардың ДНҚ-сы адамнан, сондай-ақ буйвол, ешкі, тауық, бұғы және шошқадан алынған ішек үлгілерінен табылды. Алты клада — бір-біріне жақын вирустардың тармағы — тек адамға ғана тән болып шықты. Сол тармақтардың бірі дүние жүзі халқының шамамен 1%-ында кездеседі деп есептеледі; бұл көрсеткіш талданған үлгілерден екі эговирус ақуызының кемінде біреуінің анықталуына негізделген.
Таралу ауқымы таңғаларлықтай жаһандық. Зерттеушілер бұл ақуыздарды Танзаниядағы аңшы-терімшілер тобы хадзалардан алынған үлгілерден, сондай-ақ Еуропа, АҚШ және Оңтүстік Америка тұрғындарының үлгілерінен тапты. Дельмонның айтуынша, мұндай географиялық ауқым эговирустардың адам ішегіне жақында емес, әлдеқашан қоныстанғанын көрсетеді.
«Бұл — шынымен серпіліс жасайтын зерттеу», — дейді Квинсленд штатындағы Таунсвилл қаласында орналасқан Джеймс Кук университетінің молекулалық вирусологы Субир Саркер. Оның пікірінше, бұл вирустардың адамды қоса алғанда көптеген жануар түрінен және дүние жүзінің түкпір-түкпірінен табылуы алып вирустардың бұрын ойлағаннан әлдеқайда алуан түрлі екенін көрсетеді.
Олар шын мәнінде кімді зақымдайды?
Вирусқа ие (хост) керек, ал ішектің тығыз экожүйесінде үміткер көп. Мүмкіндіктер шеңберін тарылту үшін топ эговирустар мен жасуша ядросы бар ағзалар арасындағы генетикалық қабаттасуды өлшеді. Ең жақын сәйкестік сиыр сияқты күйіс қайыратын жануарларға азықты қорытуға көмектесетін бір жасушалы микробтармен табылды — бұл вирустардың иесі адам жасушалары емес, дәл осы микробтар болуы мүмкін екенін меңзейді.
Мұндай ықтимал ие-вирус қатынасы кеңірек эволюциялық сюжетке де сәйкес келеді. Мақаламен бірге жарияланған ғылыми шолуда бұл идея тақырыптың өзінде ашық айтылған: поксвирустар, сірә, жануарлардың ас қорыту жүйесінде эволюцияланған.
Әзірге бұл вирустарды анықтау зертханада бөлініп алынып, өсірілген вирустарға емес, дерекқорлардан алынған генетикалық белгілерге сүйенеді, ал жарияланған нәтижелер эговирустарды қандай да бір аурумен байланыстырмайды. Зерттеу нақты дәлелдеген нәрсе — вирустар әлемінің ірі бір тармағы биологтар ондаған жыл бойы мұқият зерттеп келген жерде, көз алдымызда жасырынып жатқаны.
Дереккөздер: www.nature.com; Nature (бастапқы зерттеу). Сурет: Gabrielle Voinot / Eurelios / Look at Sciences / SPL.
Пікірлер
Пікір қалдыру үшін жүйеге кіріңіз Кіру