Depressiya nafaqat kayfiyat pasayishi: stress miyani qanday o'zgartiradi
Ruhiy salomatlik Maqola

Depressiya nafaqat kayfiyat pasayishi: stress miyani qanday o'zgartiradi

Zebiniso Umurzoqova 16 Jul, 2026 4 daqiqa o‘qish

Kirish: 

Depressiya (yirik depressiv buzilish) keng tarqalgan va jiddiy ruhiy kasallik bo'lib, u insonning his qilishi, fikrlashi, harakat qilishi va dunyoni idrok etishiga salbiy ta'sir ko'rsatadi. Vaqti-vaqti bilan g'amgin bo'lish yoki "tushkunlikka tushish" insoniy tajribaning tabiiy qismidir. Biroq depressiya tashxisi qo'yilishi uchun yuqorida sanab o'tilgan alomatlar kunning katta qismida, deyarli har kuni, ikki haftadan ortiq davom etishi va kundalik faoliyatda aniq o'zgarish kuzatilishi kerak. 

Depressiya ilmi

Albatta, bu jarayonda kimyoviy moddalar ishtirok etadi, biroq masala shunchaki bitta moddaning kamayib, boshqasining ortib ketishidan iborat emas. Aksincha, bu jarayonga ko'plab kimyoviy moddalar jalb qilingan bo'lib, ular nerv hujayralari ichida ham, tashqarisida ham faoliyat yuritadi. Bizning kayfiyatimiz, idrokimiz va hayotni qanday his qilishimiz uchun javobgar bo'lgan dinamik tizimni millionlab, hatto milliardlab kimyoviy reaksiyalar tashkil etadi. Miyamizning turli qismlarida quyidagilar sodir bo'ladi: 

Amigdala (bodomsimon tana) miyaning chuqur joylashgan tuzilmalar guruhiga kiradi va g'azab, zavq, qayg'u hamda qo'rquv kabi hissiyotlar bilan bog'liq.  Depressiyada amigdala faolligi kuchayadi.  Faollikning bunday oshishi vaqt o'tishi bilan amigdalaning kattalashishiga olib kelishi mumkin. 

Ba'zi depressiyaga chalingan odamlarda gippokamp hajmi kichikroq bo'ladi, tadqiqotlar esa stress gormonlariga uzoq muddat ta'sirlanish aynan shu miya sohasida neyronlar o'sishiga xalaqit berishini ko'rsatadi. Gippokamp uzoq muddatli xotirani qayta ishlashda muhim rol o'ynaydi

Inson miyasi elektr impulslari va kimyoviy signallar o'rtasidagi nozik muvozanat asosida ishlaydi, aynan shu muvozanat bizning his-tuyg'ularimizni, fikrlashimizni va dunyoga munosabatimizni belgilaydi. Miyaning hissiy markazlarida, xususan amigdala va gippokampda, bu muvozanat neyronlar faolligini qo'zg'atuvchi yoki tinchlantiruvchi neyromediatorlarning doimiy almashinuvi orqali saqlab turiladi. Stress yoki travma surunkali tus olganda, ushbu signallarni tartibga solish izdan chiqa boshlaydi: ba'zi sohalarda haddan tashqari qo'zg'alish, boshqalarida esa faollikning pasayishi yuzaga keladi. "Kayfiyat va hissiyotlarni boshqarishga mas'ul bo'lgan miyaning yuqori markazlaridagi nerv hujayralari o'rtasida glutamat va GABA kabi kimyoviy elchilar mavjud." Aynan shu ikkisi miyaning eng keng tarqalgan neyromediatorlaridir. Ular miyaning umr davomida qanday o'zgarishi va rivojlanishini belgilaydi. Inson surunkali stress va tashvishni boshdan kechirganda, nerv hujayralari o'rtasidagi ba'zi bog'lanishlar uziladi. Natijada, shikastlangan hujayralar o'rtasidagi aloqa "shovqinli" bo'lib qoladi. Ko'pchilik olimlarning fikricha, aynan shu shovqin va bog'lanishlarning umumiy yo'qolishi depressiyaning biologik asosini tashkil etadi.

Nega depressiyani jiddiy qabul qilish kerak?

Afsuski, Kasalliklarni Nazorat qilish va Oldini olish Markazlari (CDC) ma'lumotlariga ko'ra, so'nggi yillarda o'z joniga qasd qilish holatlari kamaygan bo'lsa-da, ayniqsa yoshlar orasida shunga urinishlar soni ortib bormoqda. O'z joniga qasd qilgan odamlar orasida eng ko'p uchraydigan asosiy kasallik depressiyadir. 

Depressiyaning keng tarqalgan alomatlariga charchoq, uyqu buzilishi, ishtaha o'zgarishi va jismoniy og'riq kiradi. Hissiy alomatlar orasida faoliyatga qiziqishning yo'qolishi, tez-tez g'amginlik, kayfiyat keskin o'zgarishi, yig'lash xurujlari, umidsizlik va hissiy his-tuyg'ularning o'chib qolishi kuzatiladi.

Depressiya miyaning asosiy kimyoviy moddalari, ya'ni serotonin, dofamin, noradrenalin va GABA muvozanatining buzilishi bilan bog'liq nevrologik kasallikdir. Ushbu neyromediatorlar darajasining pastligi kayfiyat, xulq-atvor, uyqu va qaror qabul qilish qobiliyatiga ta'sir qilishi mumkin.

Depressiyani davolashning ahamiyati

Tadqiqotlar davolanmagan depressiya bilan jismoniy salomatlik muammolari o'rtasida kuchli bog'liqlik borligini ko'rsatmoqda. Depressiyaga chalingan odamlarda yurak kasalliklari, qandli diabet va semizlik kabi surunkali holatlar rivojlanish xavfi yuqoriroq.

Depressiyaga xos doimiy hissiy tashvish va fiziologik o'zgarishlar ushbu salomatlik muammolarining kelib chiqishiga hissa qo'shishi mumkin. Bundan tashqari, davolanmagan depressiya ko'pincha uyqu va ishtahani izdan chiqaradi, bu esa jismoniy salomatlik muammolarini yanada kuchaytiradi.

Xulosa:

Depressiyani "ko'rib" bo'lmaydi, chunki u insonni ichdan yemiradi. U shunchalik ko'p kuch-quvvatni tortib oladiki, insonda ishlarini oxiriga yetkazishga, hatto ovqatlanishga ham xohish qolmaydi. Bemorlar kasallik nomidan emas, balki yuqorida sanab o'tilgan alomatlardan aziyat chekadi. Afsuski, umidsizlik va voqelikdan uzoqlashish o'z joniga qasd qilish haqidagi fikrlar va odatiy bo'lmagan xatti-harakatlarga olib kelishi mumkin. Yaxshiyamki, zarur davolanish, terapiya seanslari va dorilar yordamida buning oldini olish mumkin. 

Manbalar:  

Singh, M. K., & Gotlib, I. H. (2014). The neuroscience of depression: Implications for assessment and intervention. Behaviour Research and Therapy, 62, 60‑73. https://doi.org/10.1016/j.brat.2014.08.008

Yale Medicine. (n.d.). How depression affects the brain - Neurobiology of depression. Yale Medicine. Retrieved November 3, 2025, from https://www.yalemedicine.org/news/neurobiology-depression

American Psychiatric Association.  What is depression? Retrieved November 3, 2025, from https://www.psychiatry.org/patients-families/depression/what-is-depression

Harvard Health Publishing. (2022, January 10). What causes depression? Harvard Health. https://www.health.harvard.edu/mind-and-mood/what-causes-depression

Stevens, A. (2021, October 19). Why depression should be taken seriously. The Heights Treatment. Retrieved November 3, 2025, from https://theheightstreatment.com/why-depression-should-be-taken-seriously/

Alchemy Wellness & Ketamine Therapy. (2024, February 20). Why is it important to treat depression? Retrieved November 3, 2025, from https://wellwithalchemy.com/why-is-it-important-to-treat-depression/

depressiya nevrologiyasi depressiya belgilari depressiya sabablari stress miyani qanday o'zgartiradi depressiya va miya katta depressiv buzilish serotonin va depressiya surunkali stress va depressiya gippokamp va depressiya depressiyani davolash depressiya alomatlari ruhiy salomatlik

Ushbu postni baham ko'rish:

Yoqdirish (Yoqtirish uchun tizimga kiring)

Izohlar

Izoh qoldirish uchun tizimga kiring Kirish

Tegishli maqolalar