Guvohnoma olish uchun London taksi haydovchisi "Bilim" (the Knowledge) deb ataladigan mashhur va juda qiyin imtihondan o'tishi kerak: o'n minglab ko'cha va mo'ljallarni yodlab, xaritasiz istalgan ikki nuqta orasidagi eng yaxshi yo'lni topa bilishi lozim. Unga tayyorgarlik odatda bir necha yil davom etadi. 2000-yilda nevrolog olima Eleanor Maguayr va hamkasblari guvohnomali haydovchilarning miyasini skanerlaganda, miyaning chuqur qismida joylashgan egilgan tuzilma — gippokampning orqa qismi taksi haydamaydigan odamlarnikiga qaraganda haydovchilarda kattaroq ekanini, odam qancha uzoq haydovchilik qilgan bo'lsa, u shuncha kattaroq bo'lishga moyilligini aniqladi. Bu topilma tadqiqotchilar o'n yilliklar davomida ochib kelayotgan narsaga ishora qildi: miyaning o'z xaritasi va uni o'qishning o'z usuli bor.
Boshdagi xarita
Faylasuflar uzoq vaqtdan beri biz makonni qanday his qilishimiz haqida bosh qotirib kelgan. XVIII asrda Immanuil Kant makon tushunchasi o'rganilmaydi, balki ongga ichdan joylangan, deb ta'kidlagan. 1940-yillarda amerikalik psixolog Edvard Tolman labirintdagi kalamushlarni kuzatib, ular shunchaki chapga va o'ngga burilishlar zanjirini yodlab olmasligini payqadi. Tanish yo'l to'silib qolganda ular mantiqli qisqa yo'llarni topa olardi. Tolman hayvonlar kognitiv xarita, ya'ni atrof-muhitning ichki tasvirini olib yurishini taxmin qildi. Ammo bunday xarita miya ichida qanday ko'rinishga ega bo'lishini hech kim bilmasdi.
Qayerda ekaningizni biladigan hujayralar
Birinchi javob London universitet kollejidan keldi. 1971-yilda Jon O'Kif va uning shogirdi Jonatan Dostrovskiy to'siq ichida erkin harakatlanayotgan kalamushlar gippokampidagi alohida nerv hujayralarining elektr faolligini qayd etdi. Ular kalamush faqat ma'lum bir joyda bo'lgandagina faollashadigan hujayralarni topdi. Boshqa hujayra boshqa joyda impuls chiqarardi va hokazo, toki hujayralar birgalikda butun makonni qamrab olguncha. O'Kif ularni joy hujayralari (place cells) deb atadi.
Eng muhimi, bu hujayralar kalamush ayni damda ko'rib turgan narsaga shunchaki javob bermasdi. Ular hayvon keyinroq eslay oladigan muhitning barqaror xaritasini hosil qilardi. Kalamush yangi xonaga olib o'tilganda, xuddi yangi xarita chizilgandek, o'sha hujayralar butunlay boshqacha tartibga qayta tashkil topardi. Gippokamp har bir tanish joy uchun bittadan, ko'plab xaritalarni saqlaydiganga o'xshardi. 1978-yilda O'Kif va Lin Neydel bu g'oyani "Gippokamp kognitiv xarita sifatida" nomli nufuzli kitobda bayon qildi. Uzoq yillar davomida ko'plab olimlar bunga shubha bilan qaradi, ammo dalillar tobora ko'payib bordi.
To'r hujayralari: miyaning koordinatalar tizimi
Koordinatalari bor xarita foydaliroq. 2005-yilda Mey-Britt va Edvard Mozerlar hamda ularning Trondxeymdagi Norvegiya fan va texnologiya universitetidagi jamoasi gippokamp yonida joylashgan va unga ma'lumotlarning katta qismini yetkazib beradigan entorinal po'stloqda ajoyib kashfiyot qilganini e'lon qildi. Bu yerda alohida hujayralar bitta emas, ko'plab joylarda impuls chiqarardi va tadqiqotchilar bu joylarni to'siq xaritasida belgilaganda, ular birgalikda oltiburchaklarni tashkil etuvchi uchburchaklardan iborat hayratlanarli darajada muntazam naqshni hosil qildi, xuddi polga yoyilgan katakli qog'oz kabi. Ular bu hujayralarni to'r hujayralari (grid cells) deb atadi.
Turli to'r hujayralarining to'rlari turli o'lcham va joylashuvga ega, shuning uchun ular birgalikda hayvonning o'z harakatlarini kuzatib borish orqali, hatto qorong'ida ham, uning joylashuvini aniq belgilay oladi. Shu tarmoqdagi boshqa hujayralar qo'shimcha ma'lumot beradi: bosh yo'nalishi hujayralari kompas kabi ishlaydi va bosh ma'lum bir tomonga qaraganda faollashadi, chegara hujayralari esa devorlar va qirralarga javob beradi. Gippokampdagi joy hujayralari bilan birga ular Nobel qo'mitasi "ichki GPS" deb ta'riflagan tizimni tashkil etadi. 2014-yilda Jon O'Kif, Mey-Britt Mozer va Edvard Mozer bu joylashuvni aniqlash tizimini kashf etgani uchun fiziologiya yoki tibbiyot bo'yicha Nobel mukofotiga sazovor bo'ldi.
Odamlardagi xuddi shunday tizim
Bu ishlarning aksariyati kalamush va sichqonlarda bajarilgan, ammo odamlarda ham shunga o'xshash tizim borligiga jiddiy dalillar mavjud. Og'ir epilepsiyasi bor ayrim odamlarning tutqanoqlari qayerda boshlanishini aniqlash uchun ularning miyasiga vaqtincha elektrodlar joylashtiriladi. Ularning roziligi bilan tadqiqotchilar bu bemorlarning ba'zilaridan kompyuterda yo'l topish o'yinlarini o'ynashni so'rab, neyronlari faolligini qayd etgan. 2003-yilda Arne Ekstrom va Maykl Kahana boshchiligidagi jamoa virtual shaharchadagi muayyan joylarga javob beradigan hujayralarni topganini xabar qildi, keyingi tadqiqotlar esa odamlarda ham, jumladan sog'lom ko'ngillilar miyasi skanerlarida ham, to'rsimon faollikni aniqladi.
Taksichilar haqidagi tadqiqot bu manzaraga mos keladi. U uzoq muddatli jadal yo'l topish mashqi inson gippokampi tuzilishidagi o'zgarishlar bilan bog'liqligini ko'rsatdi. Tadqiqot guruhlarni faqat bir vaqt nuqtasida taqqoslagani sababli, uning o'zi sabab-oqibat bog'liqligini isbotlay olmasdi, ammo haydovchilik yillari bilan bog'liqlik miya moslashgan degan g'oyani qo'llab-quvvatladi.
Adashib qolish va Alsgeymer kasalligi
Miyaning joylashuvni aniqlash tizimi muhim tibbiy jihatga ham ega. Demensiyaning eng keng tarqalgan sababi bo'lgan Alsgeymer kasalligida entorinal po'stloq va gippokamp birinchi bo'lib zararlanadigan sohalar qatoriga kiradi. Bu nega hatto tanish joyda ham adashib qolish kasallikning ilk belgilaridan biri bo'lishi mumkinligini tushuntirishga yordam beradi.
2015-yilda Lukas Kunts va Nikolay Aksmaxer boshchiligidagi nemis jamoasi hayotning keyingi bosqichida Alsgeymer kasalligi rivojlanish xavfini oshiradigan APOE ε4 deb ataluvchi gen variantini tashuvchi, yigirma yoshlardagi yosh kattalarni o'rgandi. Bu ko'ngillilar miya skaneri ichida virtual maydonda yo'l topayotganda, ularning entorinal po'stlog'idagi to'r hujayralariga xos signallar bu variantga ega bo'lmagan odamlarnikiga qaraganda kuchsizroq bo'lgan, holbuki har qanday alomat paydo bo'lishiga hali o'nlab yillar bor edi. Bu bugun yo'l topish testi bilan Alsgeymerni tashxislash mumkinligini anglatmaydi, lekin miya xaritasidagi o'zgarishlar qachondir kasallikni juda erta aniqlashga yordam berishi mumkinligiga umid uyg'otadi.
Xaritadan ham ko'proq
Ko'p savollar hali javobsiz. Olimlar to'r hujayralari o'zining muntazam naqshini aynan qanday hosil qilishini va miya harakat, ko'rish hamda boshqa sezgilardan keladigan signallarni qanday qilib joylashuvning yagona ishonchli tuyg'usiga birlashtirishini hali o'rganmoqda. Gippokamp voqealar xotirasi uchun ham markaziy ahamiyatga ega va tadqiqotchilar xuddi shu xaritalash mexanizmi bizga nafaqat jismoniy makonni, balki xotiralar va hatto mavhum g'oyalarni tartibga solishda ham yordam beradimi, degan savolni o'rganmoqda. Smartfon navigatsiyasiga haddan tashqari tayanish bu zanjirlarni uzoq muddatda o'zgartiradimi, hali noma'lum. Aniq bo'lgan narsa shuki, har safar uyingizga yo'l topganingizda, miyangiz chuqurligidagi hujayralar tarmog'i jimgina xarita chizadi va uni o'qiydi.
Manbalar: Nobel Prize in Physiology or Medicine 2014: press release (O'Keefe, May-Britt Moser and Edvard I. Moser); Brain Research (1971), O'Keefe and Dostrovsky: The hippocampus as a spatial map. Preliminary evidence from unit activity in the freely-moving rat; Nature (2005), Hafting, Fyhn, Molden, Moser and Moser: Microstructure of a spatial map in the entorhinal cortex; PNAS (2000), Maguire et al.: Navigation-related structural change in the hippocampi of taxi drivers; Science (2015), Kunz et al.: Reduced grid-cell-like representations in adults at genetic risk for Alzheimer's disease. Rasm: ZEISS Microscopy / Wikimedia Commons (CC BY 2.0).
Izohlar
Izoh qoldirish uchun tizimga kiring Kirish