Лицензия алуу үчүн Лондондогу такси айдоочусу «Билим» (the Knowledge) деп аталган белгилүү жана абдан оор сынактан өтүшү керек: он миңдеген көчөлөрдү жана белгилерди жаттап, картасыз каалаган эки чекиттин ортосундагы эң жакшы жолду таба билиши шарт. Ага даярдануу адатта бир нече жылга созулат. 2000-жылы нейробиолог Элеонор Магуайр жана анын кесиптештери лицензиясы бар айдоочулардын мээсин сканерлегенде, мээнин тереңинде жайгашкан ийилген түзүлүш – гиппокамптын арткы бөлүгү такси айдабаган адамдарга караганда айдоочуларда чоңураак экенин, ал эми адам канча көп жыл айдоочу болуп иштесе, ал ошончолук чоң болууга ыкташ экенин аныкташкан. Бул табылга изилдөөчүлөр ондогон жылдар бою ачып келе жаткан нерсеге ишаара кылды: мээнин өз картасы жана аны окуунун өз ыкмасы бар.
Баштагы карта
Философтор биз мейкиндикти кантип сезерибиз жөнүндө илгертеден бери ой жүгүртүп келишет. XVIII кылымда Иммануил Кант мейкиндик түшүнүгү тажрыйба аркылуу үйрөнүлбөйт, ал аң-сезимге ичтен орнотулган деп ырастаган. 1940-жылдары америкалык психолог Эдвард Толмен лабиринттеги келемиштерди байкап, алар солго жана оңго бурулуулардын чынжырын жөн гана жаттап албастыгын байкаган. Тааныш жол жабылып калганда, алар акылга сыярлык кыска жолдорду таба алышкан. Толмен жаныбарлар когнитивдик карта, башкача айтканда айлана-чөйрөнүн ички сүрөтүн алып жүрүшөт деп божомолдогон. Бирок мындай карта мээнин ичинде кандай көрүнөрүн эч ким билген эмес.
Сиздин кайда экениңизди билген клеткалар
Биринчи жооп Лондон университеттик колледжинен келди. 1971-жылы Джон О'Киф жана анын шакирти Джонатан Достровский тосмонун ичинде эркин жүргөн келемиштердин гиппокампындагы өзүнчө нерв клеткаларынын электр активдүүлүгүн каттаган. Алар келемиш бир гана белгилүү жерде болгондо активдүү болгон клеткаларды табышкан. Башка клетка башка жерде импульс берген жана ушундай жол менен клеткалар биргелешип бүт мейкиндикти камтыган. О'Киф аларды орун клеткалары (place cells) деп атаган.
Эң негизгиси, бул клеткалар келемиш ошол учурда көрүп турган нерсеге жөн гана жооп берген эмес. Алар жаныбар кийин эстей ала турган чөйрөнүн туруктуу картасын түзгөн. Келемишти жаңы бөлмөгө которгондо, жаңы карта тартылгандай, ошол эле клеткалар таптакыр башка оймого кайра уюшулган. Гиппокамп ар бир тааныш жер үчүн бирден, көптөгөн карталарды сактай тургандай көрүнгөн. 1978-жылы О'Киф менен Линн Надел бул идеяны «Гиппокамп когнитивдик карта катары» аттуу таасирдүү китепте баяндашкан. Көп жылдар бою көптөгөн окумуштуулар буга шектенүү менен карашкан, бирок далилдер улам көбөйө берген.
Тор клеткалары: мээнин координаттар системасы
Координаттары бар карта пайдалуураак. 2005-жылы Мэй-Бритт жана Эдвард Мозерлер жана алардын Тронхеймдеги Норвегия илим жана технология университетиндеги тобу гиппокамптын жанында жайгашкан жана ага маалыматтын көп бөлүгүн жеткирип берген энториналдык кыртышта таң калыштуу ачылыш жасалганын жарыялашкан. Бул жерде өзүнчө клеткалар бир жерде эмес, көп жерлерде импульс берген, ал эми изилдөөчүлөр ал жерлерди тосмонун картасында белгилегенде, алар биргелешип алты бурчтуктарды түзгөн үч бурчтуктардан турган таң калыштуу туура оймону пайда кылган, так эле полго жайылган торчолуу кагаздай. Алар бул клеткаларды тор клеткалары (grid cells) деп аташкан.
Ар кандай тор клеткаларынын торлору ар кандай өлчөмдө жана ар башка жайгашкан, ошондуктан алар биргелешип жаныбардын өз кыймылдарына көз салуу аркылуу, ал тургай караңгыда да, анын ордун так аныктай алышат. Ошол эле тармактагы башка клеткалар кошумча маалымат берет: баш багытынын клеткалары компас сыяктуу иштеп, баш белгилүү бир тарапка бурулганда активдүү болот, ал эми чек ара клеткалары дубалдарга жана четтерге жооп берет. Гиппокамптагы орун клеткалары менен бирге алар Нобель комитети «ички GPS» деп сыпаттаган системаны түзөт. 2014-жылы Джон О'Киф, Мэй-Бритт Мозер жана Эдвард Мозер бул жайгашууну аныктоо системасын ачканы үчүн физиология же медицина боюнча Нобель сыйлыгын бөлүшкөн.
Адамдардагы дал ушундай система
Бул иштердин көбү келемиштерде жана чычкандарда аткарылган, бирок адамдарда да окшош система бар экенине олуттуу далилдер бар. Оор эпилепсиясы бар айрым адамдардын талмалары кайдан башталарын табуу үчүн алардын мээсине убактылуу электроддор жайгаштырылат. Алардын макулдугу менен изилдөөчүлөр ушул бейтаптардын айрымдарынан компьютерде жол табуу оюндарын ойноону суранып, нейрондорунун активдүүлүгүн каттаган. 2003-жылы Арне Экстром жана Майкл Кахана жетектеген топ виртуалдык шаардагы белгилүү жерлерге жооп берген клеткаларды тапканын билдирген, ал эми кийинки изилдөөлөр адамдарда да, анын ичинде дени сак ыктыярчылардын мээ томограммаларында да, торго окшош активдүүлүктү аныкташкан.
Таксисттер боюнча изилдөө бул сүрөткө туура келет. Ал узак мөөнөттүү интенсивдүү жол табуу машыгуусу адамдын гиппокампынын түзүлүшүндөгү өзгөрүүлөр менен байланыштуу экенин көрсөткөн. Изилдөө топторду бир гана убакыт чекитинде салыштыргандыктан, өзү гана себеп-натыйжа байланышын далилдей алган эмес, бирок айдоочулук жылдары менен байланыш мээ ыңгайлашкан деген идеяны колдогон.
Адашуу жана Альцгеймер оорусу
Мээнин жайгашууну аныктоо системасынын маанилүү медициналык жагы да бар. Деменциянын эң көп кездешкен себеби болгон Альцгеймер оорусунда энториналдык кыртыш жана гиппокамп биринчилерден болуп жабыркаган аймактардын катарына кирет. Бул эмне үчүн тааныш жерде да адашып калуу оорунун алгачкы белгилеринин бири болушу мүмкүн экенин түшүндүрүүгө жардам берет.
2015-жылы Лукас Кунц жана Николай Аксмахер жетектеген немис тобу өмүрдүн кийинки мезгилинде Альцгеймер оорусунун өнүгүү коркунучун жогорулаткан APOE ε4 деп аталган ген вариантын алып жүргөн, жыйырма жаштардагы жаш бойго жеткендерди изилдешкен. Бул ыктыярчылар томографтын ичинде виртуалдык аянтта жол тапканда, алардын энториналдык кыртышындагы тор клеткаларына мүнөздүү сигналдар бул варианты жок адамдарга караганда алсызыраак болгон, ал эми кандайдыр бир белгилер пайда болушуна дагы ондогон жылдар бар эле. Бул бүгүн жол табуу тести менен Альцгеймерди аныктоого болот дегенди билдирбейт, бирок мээнин картасындагы өзгөрүүлөр бир күнү ооруну абдан эрте аныктоого жардам бериши мүмкүн деген үмүт берет.
Картадан да көбүрөөк
Көп суроолор дагы эле жоопсуз. Окумуштуулар тор клеткалары өздөрүнүн туура оймосун так кантип түзөрүн жана мээ кыймылдан, көрүүдөн жана башка сезим органдарынан келген сигналдарды орун жөнүндөгү бирдиктүү ишенимдүү сезимге кантип бириктирерин дагы эле изилдеп жатышат. Гиппокамп окуяларды эстеп калууда да борбордук ролду ойнойт, жана изилдөөчүлөр ошол эле карталоо механизми бизге физикалык мейкиндикти гана эмес, эскерүүлөрдү жана ал тургай абстракттуу идеяларды иреттөөгө да жардам береби деген суроону изилдеп жатышат. Смартфондогу навигацияга ашыкча таянуу бул чынжырларды узак мөөнөттө өзгөртөбү, азырынча белгисиз. Анык болгон нерсе: үйгө жол тапкан сайын, мээңиздин тереңиндеги клеткалар тармагы унчукпай карта тартып, аны окуп турат.
Булактар: Nobel Prize in Physiology or Medicine 2014: press release (O'Keefe, May-Britt Moser and Edvard I. Moser); Brain Research (1971), O'Keefe and Dostrovsky: The hippocampus as a spatial map. Preliminary evidence from unit activity in the freely-moving rat; Nature (2005), Hafting, Fyhn, Molden, Moser and Moser: Microstructure of a spatial map in the entorhinal cortex; PNAS (2000), Maguire et al.: Navigation-related structural change in the hippocampi of taxi drivers; Science (2015), Kunz et al.: Reduced grid-cell-like representations in adults at genetic risk for Alzheimer's disease. Сүрөт: ZEISS Microscopy / Wikimedia Commons (CC BY 2.0).
Пикирлер
Пикир калтыруу үчүн кирүү керек Кирүү