Дежавю: чаро мағз ин лаҳзаро гӯё пештар дидааст?
Ҳеҷ шудааст, ки лаҳзае аз назди шумо гузарад ва шумо ба таври аҷибе боварӣ ҳосил кунед, ки он аллакай дар хотиратон буд? Ҳамин фиреби лаҳзаинаи мағзро дежавю меноманд.
Инҳо чанд ҳолатанд, ки шояд бо шумо низ рӯй дода бошанд:
Дар миёни сӯҳбат ҳастед ва ногаҳон ҳис мекунед, ки маҳз ҳамин гуфтугӯ пештар байни шумо гузашта буд. Ҳатто гӯё медонед, ки ҳамсӯҳбататон чӣ хоҳад гуфт.
Дар қаҳвахона дар навбат истодаед ва ин манзара ба назаратон шинос менамояд. Дигар меҳмонон маҳз дар ҷое истодаанд, ки шумо онро «дар ёд доред».
Бори аввал ба хонаи нави дӯстатон меравед, вале ҷобаҷогузории ҳуҷраҳо, рӯшноӣ ё ҳатто бӯй ҳисси қавии онро бедор мекунад, ки шумо пештар дар ин ҷо будед.
Агар яке аз инҳо ба шумо шинос бошад, барои шинос шудан бо ҷанбаи илмии дежавю ин мақоларо хонед.
Дежавю чист?
Аз забони фаронсавӣ déjà vu «аллакай дида шуда» тарҷума мешавад. Ба таври содда, дежавю ҳисси кӯтоҳест, ки гӯё шумо дар гузашта маҳз ҳамин ҳолатро аз сар гузаронидаед, ҳол он ки дар асл чунин набуд. Тибқи таҳқиқот, тақрибан 97% одамон ҳадди ақал як бор дар умри худ дежавюро эҳсос кардаанд. Аксар вақт ин чизе беш аз як ҳисси зудгузар нест, ки шуморо як лаҳза ба фикр меандозад ва баъд ҳама чиз ба ҳолати муқаррарӣ бармегардад.
Дар илм дежавюро ҳамчун ҳисси козиби шиносоӣ шарҳ медиҳанд: мағз дарк мекунад, ки ҳолат нав аст, вале онро хато карда ба гузашта нисбат медиҳад. Онро аксаран иллюзияи хотира ё таҷрибаи диссосиативӣ меноманд, ки дар он ҳисси шиносоӣ аз раванди воқеии рамзгузории иттилооти нав муваққатан «ҷудо» мешавад.
Дар дохили мағз чӣ рӯй медиҳад:
Шарҳҳои илмӣ аксаран ба як «носозии» кӯтоҳ дар лаби гиҷгоҳӣ (масъули хотира) ва қишри пешонӣ (масъули маърифати сатҳи олӣ) ишора мекунанд, ё ба таъхири лаҳзаинаи коркарди иттилооти ҳиссӣ, ки маҳз ҳамин таъхир ҳисси пештар аз сар гузаронидани лаҳзаро меофарад. «Дежавюро вайроншавии робита миёни он қисматҳои мағз ба вуҷуд меорад, ки дар ба ёд овардани хотира ва ҳисси шиносоӣ нақш доранд», шарҳ медиҳад доктор Хурӣ (Dr. Khoury). «Ин хатоест, ки марзи миёни хотира ва таҷрибаи навро маҳв мекунад».
Ҳарчанд муҳаққиқон сабаби дақиқро намедонанд, баъзеҳо тахмин мекунанд, ки дежавю бештар дар ин ҳолатҳо рух медиҳад:
Агар сатҳи маълумоти шумо баланд бошад
Агар зиёд сафар кунед
Агар хобҳоятонро дар ёд дошта бошед
Намудҳои дежавю:
Жаме вю (jamais vu)
Тибқи таҳқиқоти маҷаллаи Nature Neuroscience, жаме вю муқобили дежавю ба ҳисоб меравад. Ин ибора мустақиман «ҳеҷ гоҳ дида нашуда» тарҷума мешавад ва замоне рух медиҳад, ки ҳолат ё таҷрибаи шинос ногаҳон бегона ва аҷиб менамояд, гӯё шумо онро бори аввал мебинед. Дар ҳолати муқаррарӣ иттилооти ҳиссии воридшаванда бо хотираҳои захирашуда муқоиса мешавад ва ҳисси шиносоӣ ё шинохт ба вуҷуд меояд. Вале ҳангоми жаме вю ин муқоиса бо ягон сабаб сурат намегирад ва натиҷа ҳисси тарсовари бегонагӣ мешавад.
Преск вю (presque vu)
Presque vu маънои «қариб дида» дорад ва замоне рух медиҳад, ки шахс ҳис мекунад, то ба ёд овардани калима, ном ё фикри мушаххас каме мондааст, вале бо вуҷуди кӯшиш онро аз хотир бароварда наметавонад.
Дежа реве (déjà rêvé)
«Аллакай дар хоб дида» тарҷума мешавад ва déjà rêvé ба ҳисси он ишора мекунад, ки ҳолат ё воқеаи ҳозира мисли хотирае аз хоб менамояд ва воқеияти бедорӣ ва порчаҳои хобро ба таври пурасрор дар ҳам меомезад. Тибқи таҳқиқоти маҷаллаи Brain Stimulation, гумон меравад, ки déjà rêvé замоне ба вуҷуд меояд, ки намунаҳо ё фаъолшавии нейронии ба хоби гузашта монанд дар ҳолати бедорӣ ба кор медароянд.
Дежа веку (déjà vécu)
Ба маънои «аллакай зиста шуда», déjà vécu ҳисси аз нав аз сар гузаронидани таҷриба ё хотираи гузаштаро бо ҷузъиёти равшан ифода мекунад, ки аксаран бо вокуниши қавии эҳсосӣ ва ҳисси саргумӣ ҳамроҳ мешавад. Тибқи таҳқиқоти Cognitive Neuropsychiatry, ин падидаи маъмул, вале аҷиб замоне рух медиҳад, ки равандҳои бозёбии хотираи мағз дар посух ба ангезаҳои ҳозира фаъол мешаванд ва воқеаҳои гузашта чунон аз нав аз сар гузаронида мешаванд, ки гӯё ҳозир рӯй дода истодаанд. Барангехтагии эҳсосӣ, нишонаҳои контекстӣ ва ҳамгироии иттилооти ҳиссӣ ҳама дар шиддат ва воқеӣ будани таҷрибаи déjà vécu саҳм мегузоранд.
Дежавю яке аз ҷолибтарин муаммоҳои ақли инсон боқӣ мемонад. Гарчанде илм ба «хатоҳои» нейронӣ ва халалҳо дар тарзи коркарди ҳисси шиносоӣ аз ҷониби мағз ишора мекунад, механизмҳои дақиқ ҳанӯз пурра фаҳмида нашудаанд. Он чи мо медонем ин аст: дежавю ва таҷрибаҳои ба он монанд нишон медиҳанд, ки хотираи инсон то чӣ андоза мураккаб ва ҳайратангез аст. Бо идомаи таҳқиқот, ҳар шарораи аҷиби шиносоӣ шояд моро ба кушодани кори амиқи хотира ва шуур наздиктар созад.
Адабиёт:
Travers, M. (2024) A psychologist shares 4 new types of déjà vu. Forbes. 15 February. Available at: https://www.forbes.com/sites/traversmark/2024/02/15/a-psychologist-shares-4-new-types-of-dj-vu/ (Accessed: 1 October 2025).
O’Connor, A.R. and Moulin, C.J.A. (2010) ‘Recognition without identification, erroneous familiarity and déjà vu’, Cognitive Neuropsychiatry, 15(1–3), pp. 322–347. Available at: https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13546800903113071 (Accessed: 1 October 2025).
Adachi, N., Akanuma, N., Adachi, T. and Takekawa, Y. (2018) ‘Types and characteristics of déjà experiences in patients with epilepsy’, Epilepsy & Behavior, 86, pp. 118–123. Available at: https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1935861X18300792 (Accessed: 1 October 2025).
Brown, A.S. (2003) A review of the déjà vu experience. Available at: https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=cb27db0ba160b411a3c0b8d99f8dc56c6df26595 (Accessed: 1 October 2025).
Шарҳҳо
Лутфан барои навиштани шарҳ ворид шавед Ворид шудан