Дежавю: ми неге бұл сәтті бұрын көргендей сезінеді?
Кейде бір сәт өтіп бара жатқанда, оның бұрыннан жадыңызда бар екеніне таңғаларлықтай сенімді боласыз. Мидың осы қас-қағым алдауын дежавю деп атаймыз.
Сізбен де болуы мүмкін бірнеше жағдай:
Әңгіме үстінде отырсыз да, кенет дәл осы сөзді дәл осы адаммен бұрын сөйлескендей әсерге бөленесіз. Тіпті оның не айтатынын алдын ала білетіндей көрінеді.
Кофеханада кезекте тұрсыз және бұл көріністі бұрын көргендей сезінесіз. Басқа келушілер дәл өзіңіз «есіңізде қалған» орында тұр.
Досыңыздың жаңа пәтеріне алғаш рет барасыз, бірақ бөлмелердің орналасуы, жарығы, тіпті иісі мұнда бұрын болғандай күшті әсер қалдырады.
Егер осының бірі сізге таныс болса, дежавюдің ғылыми жағын білу үшін мына мақаланы оқыңыз.
Дежавю дегеніміз не?
Француз тілінен аударғанда déjà vu «бұрын көрілген» дегенді білдіреді. Қарапайым тілмен айтқанда, дежавю деп өткенде дәл осындай жағдайды басыңыздан өткергендей қысқа сезімді айтады, ал шын мәнінде ондай болмаған. Зерттеулерге сәйкес, адамдардың шамамен 97%-ы өмірінде кемінде бір рет дежавюді бастан кешірген. Көбіне бұл бір сәтке ойландырып, содан кейін бәрі қалпына келетін жылдам сезімнен басқа ештеңе емес.
Ғылымда дежавюді жалған таныстық сезімі деп сипаттайды: ми жағдайдың жаңа екенін біле тұра, оны бұрын болған деп қате таниды. Оны көбінесе жады иллюзиясы немесе диссоциативті тәжірибе ретінде қарастырады, мұнда таныстық сезімі жаңа ақпаратты кодтаудың нақты процесінен уақытша «ажырап» қалады.
Ми ішінде не болып жатыр:
Ғылыми түсіндірмелер көбіне самай бөлігіндегі (жадыға жауапты) және маңдай қыртысындағы (жоғары деңгейлі танымға жауапты) қысқа «ақауды», немесе сенсорлық ақпаратты өңдеудің сәттік кешігуін меңзейді, дәл осы кешігу сәтті бұрын өткізгендей әсер тудырады. «Дежавюді жадыны еске түсіру мен таныстық сезіміне қатысатын ми бөліктерінің арасындағы байланыстың бұзылуы тудырады», деп түсіндіреді доктор Хури (Dr. Khoury). «Бұл жады мен жаңа тәжірибенің шекарасын бұлыңғырлататын жаңылыс».
Зерттеушілер себебін нақты білмесе де, кейбіреулері дежавю мына жағдайларда жиірек кездеседі деп болжайды:
Білім деңгейіңіз жоғары болса
Көп саяхаттасаңыз
Түстеріңізді есте сақтасаңыз
Дежавю түрлері:
Жаме вю (jamais vu)
Nature Neuroscience журналындағы зерттеуге сәйкес, жаме вю дежавюдің қарама-қарсысы саналады. Тікелей аударғанда «ешқашан көрілмеген» дегенді білдіретін бұл құбылыс таныс жағдай немесе тәжірибе кенет бөтен әрі оғаш болып сезілгенде, оны алғаш рет көріп тұрғандай әсер қалғанда пайда болады. Әдеттегі жағдайда келіп түскен сенсорлық ақпарат сақталған естеліктермен салыстырылады да, таныстық немесе тану сезімін тудырады. Ал жаме вю кезінде бұл салыстыру қандай да бір себеппен орындалмай қалады, нәтижесінде үрейлі бейтаныстық сезімі туады.
Преск вю (presque vu)
Presque vu «дерлік көрген» дегенді білдіреді және адам белгілі бір сөзді, есімді немесе ойды еске түсіруге сәл ғана қалғандай сезінгенде, бірақ қанша тырысса да оны жадынан ала алмағанда пайда болады.
Дежа реве (déjà rêvé)
«Бұрын түсте көрілген» деп аударылатын déjà rêvé қазіргі жағдай немесе оқиға түстен қалған естелік сияқты сезілуін білдіреді және ояу шақтағы шындық пен түс үзінділерін бір-біріне жұмбақ түрде араластырады. Brain Stimulation журналындағы зерттеуге сәйкес, déjà rêvé өткен түстегіге ұқсас нейрондық үлгілер немесе белсенділік ояу кезде іске қосылғанда пайда болады деп есептеледі.
Дежа веку (déjà vécu)
«Бұрын өмір сүрілген» мағынасын беретін déjà vécu өткен тәжірибені немесе естелікті айқын егжей-тегжейімен қайта бастан кешіру сезімін білдіреді, оған көбіне күшті эмоциялық жауап пен бағдардан жаңылу қосылады. Cognitive Neuropsychiatry журналындағы зерттеуге сәйкес, бұл жиі кездесетін, әйтсе де оғаш құбылыс мидың жадыдан ақпарат алу процестері қазіргі тітіркендіргіштерге жауап ретінде іске қосылғанда туындайды, сөйтіп өткен оқиғалар нақ қазір болып жатқандай қайта бастан кешіріледі. Эмоциялық қозу, контекстік белгілер және сенсорлық ақпараттың біріктірілуі déjà vécu тәжірибесінің қаншалықты қарқынды әрі шынайы сезілетінін айқындайды.
Дежавю адам санасының ең қызықтырарлық жұмбақтарының бірі болып қала береді. Ғылым нейрондық «жаңылыстарды» және мидың таныстықты өңдеу тәсіліндегі ақауларды меңзегенімен, нақты механизмдер әлі толық түсінілмеген. Ал бізге белгілісі мынау: дежавю мен оған туыстас тәжірибелер адам жадысының қаншалықты күрделі әрі таңғажайып екенін көрсетеді. Зерттеулер жалғасқан сайын, таныстықтың әрбір оғаш ұшқыны бізді жады мен сананың терең жұмысын ашуға жақындата түсуі мүмкін.
Пайдаланылған әдебиеттер:
Travers, M. (2024) A psychologist shares 4 new types of déjà vu. Forbes. 15 February. Available at: https://www.forbes.com/sites/traversmark/2024/02/15/a-psychologist-shares-4-new-types-of-dj-vu/ (Accessed: 1 October 2025).
O’Connor, A.R. and Moulin, C.J.A. (2010) ‘Recognition without identification, erroneous familiarity and déjà vu’, Cognitive Neuropsychiatry, 15(1–3), pp. 322–347. Available at: https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13546800903113071 (Accessed: 1 October 2025).
Adachi, N., Akanuma, N., Adachi, T. and Takekawa, Y. (2018) ‘Types and characteristics of déjà experiences in patients with epilepsy’, Epilepsy & Behavior, 86, pp. 118–123. Available at: https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1935861X18300792 (Accessed: 1 October 2025).
Brown, A.S. (2003) A review of the déjà vu experience. Available at: https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=cb27db0ba160b411a3c0b8d99f8dc56c6df26595 (Accessed: 1 October 2025).
Пікірлер
Пікір қалдыру үшін жүйеге кіріңіз Кіру