Danionella cerebrum балығына жоғарыдан қарасаңыз, оның миын басының үсті арқылы көруге болады. Ұзындығы әрең бір сантиметрге жететін бұл мөлдір балық енді биологтарға жаңа мүмкіндік берді: ересек омыртқалы жануардың бүкіл денесіндегі жасуша түрлері мен ген белсенділігінің картасы жасалды. Зерттеушілер балықтың миынан бастап жүзбеқанаттарына дейін бүкіл денесінен алынған 600 000-нан астам жасушаны талдады. Нәтижесінде әртүрлі тіндердегі жасушалардың бір-бірімен қалай байланысатынын және дененің бір бөлігіндегі өзгерістің қалған бөліктерге қалай әсер етуі мүмкін екенін көрсететін анықтамалық дереккөз пайда болды. Зерттеу 29 қазанда Science журналында жарияланды.
Өлшемнің маңызы неде
Жасушалық атластар барған сайын егжей-тегжейлі бола түсті, бірақ ересек омыртқалы жануарды толық қамту қарапайым себеппен қолжетімсіз еді: омыртқалылардың көбі ірі. Үлкен жануардағы жасушалардың барлық түрін тізімдеу көп техникалық күш пен қаржыны талап етеді. 2021 жылы ғана жеке түр ретінде ресми сипатталған Danionella бұл жұмысты жүзеге асыруға жеткілікті кішкентай. Сонымен қатар ол биологиядағы ең танымал зертханалық жануарлардың бірі — данио-рерионың (zebrafish) жақын туысы, сондықтан зерттеушілер данио-рерио үшін жасалған генетикалық құралдарды пайдалана алады.
Жобаны сол кезде Уайтхед институтының мүшесі, Массачусетс технологиялық институтының (MIT) биология профессоры әрі Говард Хьюз медициналық институтының зерттеушісі Питер Реддиеннің зертханасында постдок болған Кутай Дениз Атабай басқарды. Жұмысқа Берлиндегі Шарите университеттік медицина орталығының (Charité–Universitätsmedizin Berlin) әріптестері де қатысты. Атабай бұл балыққа алғаш рет 2019 жылдың басында, жүйке жүйесінің қалпына келуін бақылауға болатын кішкентай әрі мөлдір жануар іздеп жүргенде қызығушылық танытқан. Реддиеннің зертханасы бұған дейін жоғалған дене мүшелерін қайта өсіретін кішкентай жалпақ құрттар — планариялар үшін бүкіл ағзаның атласын жасаған болатын. Реддиеннің айтуынша, екеуі: «Толық омыртқалы жануар үшін жасуша түрлерінің транскриптомдық атласын жасау мүмкін бе?» деп ойланған. Оның сөзімен айтқанда, «Міне, бізде мүмкіндік болатын жануар».
Әр жасушаның «істер тізімін» оқу
Атлас транскриптомдарға негізделген. Транскриптом — жасушаның белгілі бір сәтте өз ДНҚ-сынан көшірген РНҚ молекулаларының толық жиынтығы, ол жасушаның шын мәнінде қандай гендерді пайдаланып жатқанын көрсетеді. Топ мидан, жұлыннан, көзден, ішкі мүшелерден, жүзбеқанаттардан, бас пен тұлғадан алынған үлгілерге жеке жасушалардағы осы белсенділікті оқитын бір жасушалық РНҚ секвенирлеуін қолданды. Содан кейін кеңістіктік әдістердің көмегімен әр жасуша түрін тіндегі өз орнына қайта орналастырды. Алынған карта тіпті өте сирек кездесетін жасуша түрлерін де анықтауға жеткілікті толық болды.
«Кеңістіктік ажыратымдылығы бар атлас болғанда, қандай жасуша түрлері бар екенін ғана емес, сонымен бірге осы контексте сол жасуша түрлерінің көршілерін де білесіз», — дейді Атабай.
Орналасқан аймағына қарай топтасқан нейрондар және өз орнын «есте сақтайтын» жасушалар
Бүкіл жануарды бір мезгілде қарастыру бір тінді жеке зерттегенде байқау қиын заңдылықтарды ашты. Мидың бір аймағындағы нейрондар ген белсенділігі жағынан бір нейромедиаторды (жүйке жасушалары бөлетін химиялық сигнал беретін зат) пайдаланатын, бірақ әртүрлі аймақтарда орналасқан нейрондарға қарағанда бір-біріне жиі көбірек ұқсады. Осыған ұқсас нәтижелер басқа омыртқалыларда, соның ішінде сүтқоректілерде де тіркелген. Бұл нейронның қай жерде орналасқаны және қалай дамығаны омыртқалылардың жүйке жүйесін ұйымдастырудың негізгі қағидаты болуы мүмкін екенін көрсетеді.
Атлас сондай-ақ ересек жасушалардың дене ішіндегі өз орны туралы молекулалық «жадты» сақтайтынын аңғартты. Дәнекер тін жасушалары — фибробласттар — эмбрионда дене құрылымын қалыптастырумен танымал аймаққа тән гендерді іске қосуды жалғастырған. Мысалы, балықтың кеуде және жамбас жүзбеқанаттарындағы жасушалар басқа омыртқалыларда алдыңғы және артқы аяқ-қолдардың дамуымен байланысты генетикалық бағдарламаларды әлі де пайдаланған. Бұл сақталып қалған сигналдардың ересек балықта қандай қызмет атқаратыны әзірге белгісіз. Зерттеушілердің болжауынша, олар планариялардағы қалпына келуді орналасу белгілері бағыттайтыны сияқты, тіндерге дұрыс құрылымдарды сақтауға немесе қайта құруға көмектесуі мүмкін.
Мидың өзін-өзі қалпына келтіруін бақылау
Бұл балық денесінің көп бөлігін, соның ішінде миы мен жүзбеқанаттарын қалпына келтіре алатыны анықталды. Атласты анықтамалық дереккөз ретінде пайдаланып, топ алдыңғы мидың бір бөлігі — соңғы миды (telencephalon) зақымдап, жоғалған нейрондардың қайта пайда болуын бақылады. Олар жарақат пен иммундық жауаптан басталып, жүйке бағаналық жасушаларының белсенділігіне ұласып, жаңа нейрондардың түзіліп, жетілуімен аяқталатын үдерістер тізбегін анықтады.
Ашық ресурс
Атлас DigiFish деп аталатын интерактивті құрал арқылы еркін қолжетімді. Ол жануар жасушаларының бүкіл денеде жарақатқа, қартаюға, дәрілерге және басқа әсерлерге қалай жауап беретінін зерттеуге бастапқы негіз болады. Балық мөлдір болғандықтан, зерттеушілер белгілі бір жасушалар мен гендерді таңдап, оларға әсер етіп, тірі жануарда не болатынын бақылай алады.
«Әрбір жасуша түрінің транскриптомына ие болу ағзаның биологиясын зерттеу тәсіліндегі үлкен бетбұрыс сияқты», — дейді Реддиен.
Дереккөздер: MIT News | Massachusetts Institute of Technology; Science (бастапқы зерттеу). Сурет: Kutay Deniz Atabay / Whitehead Institute.
Пікірлер
Пікір қалдыру үшін жүйеге кіріңіз Кіру