Danionella cerebrumga yuqoridan qarasangiz, boshining ustki qismi orqali uning miyasini ko'rasiz. Uzunligi zo'rg'a bir santimetrga yetadigan bu shaffof baliq endi biologlarga yangi narsa taqdim etdi: voyaga yetgan umurtqali hayvonning butun tanasi bo'ylab hujayra turlari va gen faolligi xaritasi. Tadqiqotchilar baliqning miyasidan tortib suzgichlarigacha bo'lgan butun tanasidan olingan 600 000 dan ortiq hujayrani tahlil qildi. Natijada turli to'qimalardagi hujayralar bir-biri bilan qanday bog'liqligi va tananing bir qismidagi o'zgarish qolgan qismlarga qanday ta'sir ko'rsatishi mumkinligini ko'rsatuvchi ma'lumotnoma paydo bo'ldi. Tadqiqot 29-oktyabr kuni Science jurnalida chop etildi.
Nega o'lcham muhim edi
Hujayra atlaslari tobora batafsil bo'lib bormoqda, biroq voyaga yetgan umurtqali hayvonni to'liq qamrab olish oddiy sababga ko'ra imkonsiz bo'lib kelgan: umurtqalilarning aksariyati katta. Yirik hayvondagi har bir hujayra turini ro'yxatga olish katta texnik mehnat va mablag' talab qiladi. Faqat 2021-yilda rasman alohida tur sifatida tasvirlangan Danionella esa bu ishni amalga oshirish mumkin bo'ladigan darajada kichik. Bundan tashqari, u zebrabaliqning yaqin qarindoshi, shu sababli tadqiqotchilar biologiyadagi eng mashhur laboratoriya hayvonlaridan biri uchun ishlab chiqilgan genetik vositalardan foydalana oladi.
Loyihaga o'sha paytda Piter Reddien laboratoriyasida postdoktorant bo'lgan Kutay Deniz Atabay rahbarlik qildi. Reddien — Uaytxed instituti a'zosi, MIT biologiya professori va Hovard Xyuz tibbiyot instituti tadqiqotchisi. Ishda Berlindagi Sharite universitet klinikasi hamkorlari ham ishtirok etdi. Atabay bu baliqqa ilk bor 2019-yil boshida, asab tizimining tiklanishini kuzatish mumkin bo'lgan kichik va shaffof hayvon izlayotganida qiziqib qolgan. Reddien laboratoriyasi avvalroq planariyalar — yo'qotilgan tana qismlarini qayta o'stirishi bilan mashhur mayda yassi chuvalchanglar uchun butun organizm atlasini yaratgan edi. Reddienning aytishicha, ikkalasi: «To'liq umurtqali hayvon uchun hujayra turlari transkriptom atlasini yaratish mumkinmikan?» degan savol ustida bosh qotirgan. Uning so'zlari bilan aytganda, «Mana, bizga imkoniyat beradigan hayvon».
Har bir hujayraning «vazifalar ro'yxati»ni o'qish
Atlas transkriptomlarga asoslangan. Transkriptom — hujayra muayyan paytda o'z DNKsidan nusxa ko'chirgan barcha RNK molekulalari majmui bo'lib, u hujayra aynan qaysi genlardan foydalanayotganini ko'rsatadi. Jamoa miya, orqa miya, ko'zlar, ichki organlar, suzgichlar, bosh va gavda namunalariga bu faollikni alohida hujayralarda o'qiydigan yagona hujayra RNK sekvenatsiyasi usulini qo'lladi. So'ngra fazoviy usullar yordamida har bir hujayra turini to'qimadagi o'z joyiga qaytarib joylashtirdi. Hosil bo'lgan xarita juda kam uchraydigan hujayra turlarini ham aniqlay oladigan darajada batafsil chiqdi.
«Fazoviy aniqlikdagi atlasga ega bo'lganingizda, qanday hujayra turlari mavjudligini bilibgina qolmay, ushbu kontekstda o'sha hujayra turlarining qo'shnilarini ham bilasiz», — deydi Atabay.
Joylashuviga ko'ra guruhlangan neyronlar va o'z o'rnini «eslab qoladigan» hujayralar
Butun hayvonni bir vaqtda ko'zdan kechirish to'qimalarni birma-bir o'rganganda payqash qiyin bo'lgan qonuniyatlarni ochib berdi. Miyaning bir sohasidagi neyronlar gen faolligi jihatidan ko'pincha bir xil neyromediator (nerv hujayralari ajratadigan kimyoviy vositachi) ishlatuvchi, lekin boshqa sohalarda joylashgan neyronlarga qaraganda bir-biriga ko'proq o'xshab chiqdi. Shunga o'xshash natijalar boshqa umurtqalilarda, jumladan sutemizuvchilarda ham qayd etilgan. Bu neyronning qayerda joylashgani va qanday rivojlangani umurtqalilar asab tizimining asosiy tashkiliy tamoyillaridan biri bo'lishi mumkinligini ko'rsatadi.
Atlas, shuningdek, voyaga yetgan hujayralar tanadagi o'z o'rnining molekulyar «xotirasi»ni saqlab qolishiga ishora qildi. Biriktiruvchi to'qima hujayralari — fibroblastlar — embrionda tana tuzilishi rejasini belgilashi bilan ko'proq tanilgan, muayyan sohaga xos genlarni faollashtirishda davom etgan. Masalan, baliqning ko'krak va qorin suzgichlaridagi hujayralar boshqa umurtqalilarda old va orqa oyoqlarning rivojlanishi bilan bog'liq genetik dasturlardan hamon foydalangan. Bu saqlanib qolgan signallar voyaga yetgan baliqda qanday vazifa bajarishi hozircha noma'lum. Tadqiqotchilarning taxminicha, planariyalarda pozitsion signallar regeneratsiyani yo'naltirgani kabi, ular ham to'qimalarga to'g'ri tuzilmalarni saqlash yoki qayta tiklashga yordam berishi mumkin.
Miyaning o'zini o'zi tiklashini kuzatish
Ma'lum bo'lishicha, bu baliq tananing ko'plab qismlarini, jumladan miyasi va suzgichlarini ham tiklay oladi. Atlasni ma'lumotnoma sifatida ishlatib, jamoa oldingi miyaning bir qismi bo'lgan telensefalonni shikastlantirdi va yo'qolgan neyronlarning qayta tiklanishini kuzatdi. Ular jarayon ketma-ketligini aniqladi: u jarohat va immun javob bilan boshlanib, nerv o'zak hujayralari faolligiga o'tadi va yangi neyronlarning hosil bo'lishi hamda yetilishi bilan yakunlanadi.
Ochiq manba
Atlas DigiFish deb nomlangan interaktiv vosita orqali bepul foydalanish uchun ochiq. U hayvon hujayralari butun tana bo'ylab jarohat, qarish, dori vositalari va boshqa omillarga qanday javob berishini o'rganish uchun boshlang'ich nuqta bo'lib xizmat qiladi. Baliq shaffof bo'lgani uchun tadqiqotchilar muayyan hujayra yoki genlarni tanlab, ularga ta'sir ko'rsatishi va tirik hayvonda nima sodir bo'lishini kuzatishi mumkin.
«Har bir hujayra turining transkriptomiga ega bo'lish organizm biologiyasini tadqiq qilish usulida katta burilish nuqtasi bo'lib tuyuladi», — deydi Reddien.
Manbalar: MIT News | Massachusetts Institute of Technology; Science (asl tadqiqot). Rasm: Kutay Deniz Atabay / Whitehead Institute.
Izohlar
Izoh qoldirish uchun tizimga kiring Kirish