Steril shkaf ichida soplo shisha idish ustida u yoqdan-bu yoqqa sirpanib, och rangli gelning ingichka chizig'ini yotqizib boradi. Har bir o'tish odam sochidan ham yupqaroq yana bir qatlam qo'shadi. Bu qurilma plastik o'yinchoqlar va ehtiyot qismlar yasaydigan 3D printerlarga juda o'xshaydi, ammo bu yerdagi "siyoh" tirik: millionlab odam hujayralari bilan to'ldirilgan jele. Bosib chiqarish tugagach, buyum inkubatorga olib boriladi. U yerda hujayralar o'sa boshlaydi, bir-biriga birikadi va tadqiqotchilar umid qilganidek, haqiqiy to'qima kabi ishlay boshlaydi. Bu 3D biobosma (3D bioprinting) bo'lib, zamonaviy tibbiyotdagi eng dadil g'oyalardan biridir.
Purkagichli kartrijlardan tirik siyohgacha
Oddiy 3D bosma buyumni raqamli loyiha asosida qatlamma-qatlam quradi. Biobosma xuddi shu tamoyilni biologiyaga tatbiq etadi. Loyiha ko'pincha bemorning KT yoki MRT kabi tibbiy tasvirlaridan olinadi, shuning uchun bosilgan shakl muayyan burun, quloq yoki suyak nuqsoniga aniq mos kelishi mumkin.
Dastlabki muhim bosqichlardan biri 2000-yillar boshida bo'lgan: AQShdagi Klemson universitetidan Tomas Boland va hamkasblari oddiy stol usti purkagichli (inkjet) printerlarni siyoh o'rniga oqsillar va tirik hujayralarni yotqiza oladigan qilib o'zgartirishgan. Ular ko'plab hujayralar mitti bosma kallak orqali o'tgandan keyin ham tirik qolishini aniqlashdi. O'shandan beri bu soha universitet laboratoriyalari va kompaniyalar maxsus qurilmalar yaratayotgan yirik xalqaro tadqiqot yo'nalishiga aylandi.
Asosiy tarkibiy qism bu biosiyoh, ya'ni tirik hujayralar va ularni ushlab turuvchi material aralashmasi. Bu material odatda gidrogel, ya'ni yumshoq jelega o'xshash, suvga boy gel bo'ladi. Keng tarqalgan gidrogellar qatoriga dengiz o'tlaridan olinadigan alginat, jelatin va tanadagi asosiy tuzilma oqsili bo'lmish kollagen kiradi. Gel hujayralarga zarar yetkazmay soplodan o'tishi uchun yetarlicha suyuq, ammo bosilgandan keyin shaklini saqlashi uchun yetarlicha qattiq bo'lishi kerak.
Bosib chiqarishning uchta asosiy usuli
2014-yilda Nature Biotechnology jurnalida chop etilgan sharhda Ueyk Forest regenerativ tibbiyot institutidan Shon Merfi va Entoni Atala hozir ham qo'llanilayotgan asosiy usullarni tasvirlab bergan:
- purkagichli bosma uy printeri kabi biosiyohning mitti tomchilarini sirtga otadi;
- ekstruziya bosmasi, eng keng qo'llaniladigan usul, biosiyohning uzluksiz ipini qandolat qopchasidan krem siqib chiqargandek soplodan siqib chiqaradi;
- lazer yordamidagi bosma lazer nuri impulslari yordamida hujayra tomchilarini nishonga juda aniq yo'naltiradi.
Yangiroq usullar yorug'likka sezgir gel to'ldirilgan idish ichida butun bir qatlamni yoki hatto butun buyumni birdaniga qotirish uchun yorug'likdan foydalanadi. Bu usullar ancha tezroq bo'lishi va juda nozik ichki kanallar yaratishi mumkin.
Eng qiyin muammo: qon tomirlari
To'g'ri shaklni bosib chiqarish faqat birinchi qadam. Tirik hujayralarga doimiy ravishda kislorod va ozuqa moddalari kerak, tanada esa deyarli har bir hujayra mayda qon tomiridan millimetrning bir ulushi masofasida joylashgan. Sun'iy yaratilgan to'qimada ozuqa manbaidan taxminan 100–200 mikrometrdan (0,1–0,2 mm) uzoqroqdagi hujayralar odatda nobud bo'ladi. Shu sababli teri yoki tog'ay kabi yupqa to'qimalarni yaratish jigar, buyrak yoki yurak kabi qalin va murakkab ishlaydigan a'zolarga qaraganda ancha oson.
Tadqiqotchilar bir nechta yechimni sinab ko'rishgan. 2016-yilda Atala boshchiligidagi Ueyk Forest jamoasi integratsiyalashgan to'qima-a'zo printeri deb nomlangan qurilmani tasvirlab berdi. U mustahkamlik uchun hujayralar bilan to'ldirilgan gellarni biologik parchalanadigan plastik bilan birlashtirgan va ozuqa moddalari oqib o'tishi uchun to'qima ichida mitti kanallar hosil qilgan. Jamoa jag' va bosh suyagi bo'laklarini, odam qulog'i shaklidagi tog'ayni va mushakni bosib chiqargan hamda bosilgan to'qimalar hayvonlarga ko'chirib o'tkazilgandan keyin tirik qolganini va ularda qon tomirlari rivojlanganini ko'rsatgan.
2019-yilda Rays universitetidan Jordan Miller va Vashington universitetidan Kelli Stivens Science jurnalida yorug'lik asosidagi bosma yordamida, yorug'lik qanchalik chuqur kirishini boshqarish uchun oddiy oziq-ovqat bo'yoqlarini qo'shib, yumshoq gellar ichida bir necha daqiqada murakkab kanallar tarmog'ini yaratishga muvaffaq bo'lishganini ma'lum qilishdi. Bosilgan tuzilmalardan biri o'pkaning havo pufakchasiga taqlid qilgan va uning atrofi qon tomirlari tarmog'i bilan o'ralgan edi. Pufakcha kengayib-torayganda bu tomirlardagi qizil qon hujayralari kislorod olgan.
Yurak qismlarini bosib chiqarish
Yurak eng sevimli nishonlardan biriga aylandi. Yana o'sha 2019-yilda Karnegi-Mellon universitetidan Adam Faynberg guruhi Science jurnalida FRESH deb nomlangan o'z usulining takomillashtirilgan versiyasi haqida xabar berdi. Bu usulda kollagen kabi yumshoq materiallar qotguncha ularni joyida ushlab turuvchi tayanch gel vannasi ichida bosiladi. Uning yordamida jamoa yurak klapanlari, mayda qon tomirlari va haqiqiy bemorning tasviri asosidagi yurak modelini bosib chiqardi. Odam yurak mushagi hujayralari bilan yaratilgan kichik bosma kamera muvofiqlashgan tarzda urib turdi.
Xuddi o'sha yili Tel-Aviv universitetidan Tal Dvir jamoasi bemorning o'z yog' to'qimasidan tayyorlangan biosiyoh yordamida taxminan quyon yuragi kattaligidagi kichik yurakni bosib chiqardi. Hujayralar avval ildiz hujayralarga qayta dasturlangan, so'ngra yurak mushagi va qon tomiri hujayralariga aylantirilgan. Materiallar bemorning o'zidan olingani uchun bunday to'qima, nazariy jihatdan, immun tizimi tomonidan rad etilishdan qochishi mumkin. Mitti yurak qon haydashga qodir emas edi, lekin u bemorga moslashtirilgan, qon tomirli to'qimani bosib chiqarish mumkinligini ko'rsatdi.
Biobosma hozirning o'zida nimalarga qodir
Ko'chirib o'tkazishga tayyor, to'liq ishlaydigan bosma a'zolar hali uzoq maqsad bo'lib qolmoqda. Bugun bu texnologiya asosan laboratoriyada qo'llaniladi. Jigar yoki boshqa to'qimalarning kichik bosma bo'laklari yangi dorilarni zaharliligini tekshirish uchun ishlatiladi, bu esa kelajakda hayvonlarda sinovlarga bo'lgan ehtiyojni kamaytirishi mumkin. Bosma teri kuyishlar bo'yicha tadqiqotlar uchun o'rganilmoqda, bosma to'qimalar esa olimlarga saraton kabi kasalliklarni tekis idishdagi hujayralarga qaraganda inson tanasiga yaqinroq muhitda o'rganishga yordam beradi. Dastlabki klinik tadqiqotlar tashqi quloq tog'ayi kabi oddiyroq to'qimalar uchun bosma tuzilmalarni sinovdan o'tkaza boshladi.
Hali noma'lum bo'lgan jihatlar
Hali ko'plab qiyinchiliklar bor. Inson a'zosida juda aniq joylashgan, ko'p turdagi milliardlab hujayralar mavjud va shuncha hujayrani o'stirish sekin va qimmat. Bosma to'qimalar yetilishi ham kerak: hujayralar o'zini tashkil qilishi va birgalikda ishlashi uchun vaqt va to'g'ri signallar zarur. Tadqiqotchilar bosilgan qon tomirlarini bemorning o'z qon aylanishiga qanday ishonchli ulashni yoki bosma to'qimalar ko'p yillar davomida o'zini qanday tutishini hali bilishmaydi. Tartibga soluvchi idoralar ham tirik, bemorga moslashtirilgan mahsulotlarning xavfsizligini qanday baholashni ishlab chiqmoqda.
Shunga qaramay, biobosma yigirma yil ichida o'zgartirilgan ofis printerlaridan urib turgan yurak to'qimasigacha yo'l bosib o'tdi. Butun dunyoda ko'chirib o'tkaziladigan a'zoga muhtoj odamlar donor a'zolardan ancha ko'p va aynan shu tanqislik olimlarning bu maqsad sari qatlamma-qatlam intilishda davom etishining asosiy sabablaridan biridir.
Manbalar: Nature Biotechnology (2014), Murphy & Atala: 3D bioprinting of tissues and organs; Nature Biotechnology (2016), Kang et al.: A 3D bioprinting system to produce human-scale tissue constructs with structural integrity; Science (2019), Grigoryan et al.: Multivascular networks and functional intravascular topologies within biocompatible hydrogels; Science (2019), Lee et al.: 3D bioprinting of collagen to rebuild components of the human heart; Advanced Science (2019), Noor et al.: 3D printing of personalized thick and perfusable cardiac patches and hearts. Rasm: National Center for Advancing Translational Sciences (NIH) / Wikimedia Commons (Public domain).
Izohlar
Izoh qoldirish uchun tizimga kiring Kirish