Стерильді шкафтың ішінде шүмек шыны табақшаның үстімен ары-бері сырғанап, ақшыл гельдің жіңішке сызығын салып жатыр. Әр өткен сайын адам шашынан да жұқа тағы бір қабат қосылады. Құрылғы пластик ойыншықтар мен қосалқы бөлшектер жасайтын 3D принтерлерге қатты ұқсайды, бірақ мұндағы «сия» тірі: миллиондаған адам жасушасы бар желе. Басып шығару аяқталғанда, бұйымды инкубаторға апарады, онда жасушалар өсіп, бір-бірімен байланыса бастайды және зерттеушілер үміттенгендей нағыз тін сияқты әрекет етеді. Бұл — 3D биобасып шығару (3D bioprinting), қазіргі медицинадағы ең батыл идеялардың бірі.
Ағынды картридждерден тірі сияға дейін
Кәдімгі 3D басып шығару нысанды цифрлық модель бойынша қабат-қабатымен құрастырады. Биобасып шығару дәл осы қағиданы биологияға қолданады. Модель көбіне науқастың өз медициналық суреттерінен, мысалы КТ немесе МРТ бейнелерінен алынады, сондықтан басылған пішін нақты бір мұрынға, құлаққа немесе сүйек ақауына дәл сәйкес келе алады.
Алғашқы маңызды кезеңдердің бірі 2000 жылдардың басында болды: АҚШ-тағы Клемсон университетінен Томас Боланд пен әріптестері кәдімгі үстел үстіндегі ағынды (inkjet) принтерлерді сияның орнына ақуыздар мен тірі жасушаларды жағатындай етіп өзгертті. Олар көптеген жасушалардың кішкентай басу басынан өткеннен кейін де тірі қалатынын анықтады. Содан бері бұл сала университет зертханалары мен компаниялар арнайы құрылғылар жасап жатқан ауқымды халықаралық зерттеу бағытына айналды.
Негізгі құрамдас бөлік — биосия, яғни тірі жасушалар мен оларды ұстап тұратын материалдың қоспасы. Бұл материал әдетте гидрогель, яғни жұмсақ желеге ұқсайтын, суы мол гель болады. Кең таралған гидрогельдерге теңіз балдырларынан алынатын альгинат, желатин және ағзаның негізгі құрылымдық ақуызы — коллаген жатады. Гель жасушаларды зақымдамай шүмектен өтетіндей сұйық, бірақ басылғаннан кейін пішінін сақтайтындай тығыз болуы керек.
Басып шығарудың үш негізгі тәсілі
2014 жылы Nature Biotechnology журналында жарияланған шолуда Уэйк-Форест регенеративтік медицина институтынан Шон Мерфи мен Энтони Атала әлі күнге дейін қолданылатын негізгі тәсілдерді сипаттады:
- ағынды басып шығару үй принтері сияқты биосияның ұсақ тамшыларын бетке шашады;
- экструзиялық басып шығару, ең кең қолданылатын әдіс, биосияның үздіксіз жібін кондитер қапшығынан крем сыққандай шүмектен сығып шығарады;
- лазер көмегімен басып шығару лазер сәулесінің импульстері арқылы жасуша тамшыларын нысанаға өте дәл жеткізеді.
Жаңарақ әдістер жарыққа сезімтал гель құйылған ыдыстың ішінде бүтін бір қабатты, тіпті бүкіл нысанды бірден қатыру үшін жарықты пайдаланады. Бұл әдістер әлдеқайда жылдам болуы және өте нәзік ішкі арналар жасауы мүмкін.
Ең қиын мәселе: қан тамырлары
Дұрыс пішінді басып шығару — тек алғашқы қадам. Тірі жасушаларға оттегі мен қоректік заттар үнемі қажет, ал ағзада әрбір дерлік жасуша кішкентай қан тамырынан миллиметрдің бір бөлігіндей қашықтықта орналасқан. Жасанды тінде қорек көзінен шамамен 100–200 микрометрден (0,1–0,2 мм) алыс тұрған жасушалар әдетте өледі. Сондықтан тері немесе шеміршек сияқты жұқа тіндерді жасау бауыр, бүйрек немесе жүрек сияқты қалың әрі қарқынды жұмыс істейтін ағзаларға қарағанда әлдеқайда оңай.
Зерттеушілер бірнеше шешімді сынап көрді. 2016 жылы Атала басқарған Уэйк-Форест командасы интеграцияланған тін-ағза принтері деп аталатын құрылғыны сипаттады. Ол беріктік үшін жасушалары бар гельдерді биологиялық ыдырайтын пластикпен біріктіріп, қоректік заттар ағып өтуі үшін тіннің ішінде кішкентай арналар жасады. Команда жақ және бас сүйегінің бөліктерін, адам құлағы пішіндес шеміршекті және бұлшықетті басып шығарып, басылған тіндер жануарларға ауыстырылғаннан кейін тірі қалып, оларда қан тамырлары дамығанын көрсетті.
2019 жылы Райс университетінен Джордан Миллер мен Вашингтон университетінен Келли Стивенс Science журналында жарық негізіндегі басып шығаруды қолданып, жарықтың қаншалықты терең енетінін бақылау үшін кәдімгі тағам бояғыштарын қосу арқылы жұмсақ гельдердің ішінде бірнеше минутта күрделі арналар желісін жасай алатынын хабарлады. Басылған құрылымдардың бірі өкпенің ауа қапшығына ұқсап, оны қан тамырлары желісі орап тұрды, ал қапшық кеңейіп-тарылған кезде тамырлардағы эритроциттер оттегімен қаныққан.
Жүрек бөліктерін басып шығару
Жүрек ең сүйікті нысаналардың біріне айналды. Сол 2019 жылы Карнеги-Меллон университетінен Адам Файнберг тобы Science журналында FRESH деп аталатын өз әдісінің жетілдірілген нұсқасы туралы хабарлады. Бұл әдісте коллаген сияқты жұмсақ материалдар қатқанша оларды орнында ұстап тұратын тірек гель ваннасының ішінде басылады. Оның көмегімен команда жүрек қақпақшаларын, ұсақ қан тамырларын және нақты науқастың суреті негізіндегі жүрек моделін басып шығарды. Адамның жүрек бұлшықет жасушаларымен жасалған шағын басылған камера үйлесімді түрде жиырылды.
Сол жылы Тель-Авив университетінен Таль Двир командасы науқастың өз май тінінен жасалған биосияны пайдаланып, шамамен қоянның жүрегіндей шағын жүрек басып шығарды. Жасушалар алдымен бағаналы жасушаларға қайта бағдарламаланып, кейін жүрек бұлшықеті мен қан тамыры жасушаларына айналдырылды. Материалдар науқастың өзінен алынғандықтан, мұндай тін, негізінен, иммундық жүйенің қабылдамауынан құтыла алады. Кішкентай жүрек қан айдай алмады, бірақ ол науқасқа бейімделген, тамырлары бар тінді басып шығаруға болатынын көрсетті.
Биобасып шығару қазірдің өзінде не істей алады
Ауыстыруға дайын, толық жұмыс істейтін басылған ағзалар әлі алыс мақсат болып қала береді. Бүгінде бұл технология негізінен зертханада қолданылады. Бауырдың немесе басқа тіндердің шағын басылған бөліктері жаңа дәрілерді уыттылыққа тексеру үшін пайдаланылады, бұл болашақта жануарларға жасалатын сынақтарға тәуелділікті азайтуы мүмкін. Басылған тері күйік бойынша зерттеулер үшін зерделенуде, ал басылған тіндер ғалымдарға обыр сияқты ауруларды тегіс табақшадағы жасушаларға қарағанда адам ағзасына жақынырақ ортада зерттеуге көмектеседі. Алғашқы клиникалық зерттеулер сыртқы құлақ шеміршегі сияқты қарапайым тіндерге арналған басылған құрылымдарды сынай бастады.
Әлі белгісіз нәрселер
Қиындықтар әлі көп. Адам ағзасында өте дәл орналасқан көптеген түрдегі миллиардтаған жасуша бар, ал сонша жасушаны өсіру баяу әрі қымбат. Басылған тіндер жетілуі де керек: жасушаларға өздерін ұйымдастырып, бірлесіп жұмыс істеуі үшін уақыт пен дұрыс сигналдар қажет. Зерттеушілер басылған қан тамырларын науқастың өз қан айналымына қалай сенімді жалғау керектігін немесе басылған тіндер көп жылдар бойы өздерін қалай ұстайтынын әлі білмейді. Реттеуші органдар да тірі, науқасқа бейімделген өнімдердің қауіпсіздігін қалай бағалау керектігін әзірлеп жатыр.
Соған қарамастан, биобасып шығару жиырма жылда өзгертілген кеңсе принтерлерінен соғып тұрған жүрек тініне дейінгі жолды жүріп өтті. Бүкіл әлемде ағза ауыстыруды қажет ететін адамдар донорлық ағзалардан әлдеқайда көп, және дәл осы тапшылық ғалымдардың бұл мақсатқа қабат-қабатымен ұмтыла беруінің басты себептерінің бірі.
Дереккөздер: Nature Biotechnology (2014), Murphy & Atala: 3D bioprinting of tissues and organs; Nature Biotechnology (2016), Kang et al.: A 3D bioprinting system to produce human-scale tissue constructs with structural integrity; Science (2019), Grigoryan et al.: Multivascular networks and functional intravascular topologies within biocompatible hydrogels; Science (2019), Lee et al.: 3D bioprinting of collagen to rebuild components of the human heart; Advanced Science (2019), Noor et al.: 3D printing of personalized thick and perfusable cardiac patches and hearts. Сурет: National Center for Advancing Translational Sciences (NIH) / Wikimedia Commons (Public domain).
Пікірлер
Пікір қалдыру үшін жүйеге кіріңіз Кіру