Стерилдүү шкафтын ичинде түтүкчө айнек идиштин үстүндө ары-бери жылып, агыш гелдин ичке сызыгын салып жатат. Ар бир өткөн сайын адамдын чачынан да ичке дагы бир катмар кошулат. Аппарат пластик оюнчуктарды жана тетиктерди жасаган 3D принтерлерге абдан окшош, бирок бул жердеги «сыя» тирүү: миллиондогон адам клеткасы бар желе. Басып чыгаруу бүткөндө буюм инкубаторго алынып барылат, ал жерде клеткалар өсүп, бири-бири менен байланыша баштайт жана изилдөөчүлөр үмүттөнгөндөй чыныгы ткандай иштей баштайт. Бул — 3D биобасып чыгаруу (3D bioprinting), азыркы медицинадагы эң кайраттуу идеялардын бири.
Агымдуу картридждерден тирүү сыяга чейин
Кадимки 3D басып чыгаруу объектти санариптик модель боюнча катмар-катмар менен курат. Биобасып чыгаруу дал ушул принципти биологияга колдонот. Модель көбүнчө бейтаптын өзүнүн КТ же МРТ сыяктуу медициналык сүрөттөрүнөн алынат, ошондуктан басылган форма белгилүү бир мурунга, кулакка же сөөк кемтигине так дал келиши мүмкүн.
Алгачкы маанилүү кадамдардын бири 2000-жылдардын башында болгон: АКШдагы Клемсон университетинен Томас Боланд жана анын кесиптештери кадимки үстөл үстүндөгү агымдуу (inkjet) принтерлерди сыянын ордуна белоктор менен тирүү клеткаларды жаткыра тургандай кылып өзгөртүшкөн. Алар көптөгөн клеткалар кичинекей басуучу баштан өткөндөн кийин да тирүү калаарын аныкташкан. Ошондон бери бул тармак университеттик лабораториялар менен компаниялар атайын машиналарды жасап жаткан ири эл аралык изилдөө багытына айланды.
Негизги курамдык бөлүк — биосыя, башкача айтканда тирүү клеткалар менен аларды кармап турган материалдын аралашмасы. Бул материал адатта гидрогель, башкача айтканда жумшак желеге окшош, сууга бай гель болот. Кеңири таралган гидрогелдерге деңиз балырларынан алынган альгинат, желатин жана организмдин негизги түзүлүштүк белогу — коллаген кирет. Гель клеткаларга зыян келтирбей түтүкчөдөн өтө тургандай суюк, бирок басылгандан кийин формасын сактай тургандай бекем болушу керек.
Басып чыгаруунун үч негизги ыкмасы
2014-жылы Nature Biotechnology журналына жарыяланган сереп макалада Уэйк-Форест регенеративдик медицина институтунан Шон Мерфи жана Энтони Атала азыр да колдонулуп жаткан негизги ыкмаларды сүрөттөшкөн:
- агымдуу басып чыгаруу үй принтери сыяктуу биосыянын майда тамчыларын бетке чачат;
- экструзиялык басып чыгаруу, эң кеңири колдонулган ыкма, биосыянын үзгүлтүксүз жибин кондитердик баштыктан крем сыккандай түтүкчөдөн сыгып чыгарат;
- лазердин жардамы менен басып чыгаруу лазер нурунун импульстары аркылуу клетка тамчыларын бутага өтө так жеткирет.
Жаңыраак ыкмалар жарыкка сезгич гель куюлган идиштин ичинде бүтүндөй бир катмарды, атүгүл бүт объектти бир заматта катыруу үчүн жарыкты колдонот. Бул ыкмалар алда канча тез болушу жана өтө назик ички каналдарды түзүшү мүмкүн.
Эң оор маселе: кан тамырлары
Туура форманы басып чыгаруу — биринчи кадам гана. Тирүү клеткаларга кычкылтек жана азык заттары дайыма керек, ал эми организмде дээрлик ар бир клетка кичинекей кан тамырынан миллиметрдин бир бөлүгүндөй аралыкта жайгашкан. Жасалма ткандарда азык булагынан болжол менен 100–200 микрометрден (0,1–0,2 мм) алыс турган клеткалар адатта өлүп калат. Ошондуктан тери же кемирчек сыяктуу ичке ткандарды жасоо боор, бөйрөк же жүрөк сыяктуу калың жана интенсивдүү иштеген органдарга караганда алда канча жеңил.
Изилдөөчүлөр бир нече чечимди сынап көрүшкөн. 2016-жылы Атала жетектеген Уэйк-Форест командасы интеграцияланган ткань-орган принтери деп аталган машинаны сүрөттөгөн. Ал бекемдик үчүн клеткалары бар гелдерди биологиялык ажыраган пластик менен айкалыштырып, азык заттары агып өтүшү үчүн ткандын ичинде кичинекей каналдарды түзгөн. Команда жаак жана баш сөөгүнүн бөлүктөрүн, адамдын кулагы формасындагы кемирчекти жана булчуңду басып чыгарып, басылган ткандар жаныбарларга көчүрүлүп отургузулгандан кийин тирүү калып, аларда кан тамырлары өнүккөнүн көрсөткөн.
2019-жылы Райс университетинен Джордан Миллер жана Вашингтон университетинен Келли Стивенс Science журналында жарыкка негизделген басып чыгарууну колдонуп, жарык канчалык тереңдикке киришин башкаруу үчүн кадимки тамак-аш боёкторун кошуу менен жумшак гелдердин ичинде бир нече мүнөттө татаал каналдар тармагын түзө алышканын билдиришкен. Басылган түзүлүштөрдүн бири өпкөнүн аба баштыкчасын туурап, аны кан тамырларынын тармагы ороп турган, ал эми баштыкча көөп-кичирейген сайын тамырлардагы эритроциттер кычкылтекке каныккан.
Жүрөктүн бөлүктөрүн басып чыгаруу
Жүрөк эң сүйүктүү буталардын бирине айланды. Ошол эле 2019-жылы Карнеги-Меллон университетинен Адам Файнбергдин тобу Science журналында FRESH деп аталган өз ыкмасынын өркүндөтүлгөн версиясы тууралуу билдирген. Бул ыкмада коллаген сыяктуу жумшак материалдар катканга чейин аларды ордунда кармап турган таяныч гель ваннасынын ичинде басылат. Анын жардамы менен команда жүрөк клапандарын, майда кан тамырларын жана чыныгы бейтаптын сүрөтүнүн негизиндеги жүрөк моделин басып чыгарган. Адамдын жүрөк булчуң клеткаларынан жасалган кичинекей басылган камера шайкеш түрдө жыйрылып турган.
Ошол эле жылы Тель-Авив университетинен Таль Двирдин командасы бейтаптын өзүнүн май тканынан жасалган биосыяны колдонуп, болжол менен коёндун жүрөгүндөй кичинекей жүрөктү басып чыгарган. Клеткалар адегенде өзөк клеткаларга кайра программаланып, андан кийин жүрөк булчуңунун жана кан тамырынын клеткаларына айландырылган. Материалдар бейтаптын өзүнөн алынгандыктан, мындай ткань, негизинен, иммундук системанын четке кагуусунан кутула алат. Кичинекей жүрөк кан айдай алган эмес, бирок ал бейтапка ылайыкташтырылган, кан тамырлуу тканды басып чыгарууга мүмкүн экенин көрсөткөн.
Биобасып чыгаруу азыр эле эмнелерге жөндөмдүү
Көчүрүп отургузууга даяр, толук иштеген басылган органдар азырынча алыскы максат бойдон калууда. Бүгүн бул технология негизинен лабораторияда колдонулат. Боордун же башка ткандардын кичинекей басылган бөлүктөрү жаңы дарыларды уулуулукка текшерүү үчүн колдонулат, бул келечекте жаныбарларга жүргүзүлгөн сыноолорго көз карандылыкты азайтышы мүмкүн. Басылган тери күйүктөр боюнча изилдөөлөр үчүн үйрөнүлүүдө, ал эми басылган ткандар окумуштууларга рак сыяктуу ооруларды жалпак идиштеги клеткаларга караганда адамдын организмине жакыныраак чөйрөдө изилдөөгө жардам берет. Алгачкы клиникалык изилдөөлөр сырткы кулактын кемирчеги сыяктуу жөнөкөйрөөк ткандар үчүн басылган түзүлүштөрдү сынай баштады.
Азырынча белгисиз нерселер
Кыйынчылыктар дагы көп. Адамдын органында өтө так жайгашкан, көп түрдөгү миллиарддаган клетка бар, ал эми ошончо клетканы өстүрүү жай жана кымбат. Басылган ткандар жетилиши да керек: клеткаларга өздөрүн уюштуруп, бирге иштеши үчүн убакыт жана туура сигналдар зарыл. Изилдөөчүлөр басылган кан тамырларын бейтаптын өз кан айлануусуна кантип ишенимдүү туташтырууну же басылган ткандар көп жылдар бою өздөрүн кандай алып жүрөөрүн азырынча билишпейт. Жөнгө салуучу органдар да тирүү, бейтапка ылайыкташтырылган продукциянын коопсуздугун кантип баалоону иштеп чыгып жатышат.
Ошого карабастан, биобасып чыгаруу жыйырма жылда өзгөртүлгөн кеңсе принтерлеринен согуп турган жүрөк тканына чейинки жолду басып өттү. Дүйнө жүзүндө органды көчүрүп отургузууга муктаж адамдар донордук органдардан алда канча көп жана дал ушул тартыштык окумуштуулардын бул максатка катмар-катмар менен умтула беришинин негизги себептеринин бири.
Булактар: Nature Biotechnology (2014), Murphy & Atala: 3D bioprinting of tissues and organs; Nature Biotechnology (2016), Kang et al.: A 3D bioprinting system to produce human-scale tissue constructs with structural integrity; Science (2019), Grigoryan et al.: Multivascular networks and functional intravascular topologies within biocompatible hydrogels; Science (2019), Lee et al.: 3D bioprinting of collagen to rebuild components of the human heart; Advanced Science (2019), Noor et al.: 3D printing of personalized thick and perfusable cardiac patches and hearts. Сүрөт: National Center for Advancing Translational Sciences (NIH) / Wikimedia Commons (Public domain).
Пикирлер
Пикир калтыруу үчүн кирүү керек Кирүү