Заманбап акылдуу саатты оодарып карасаңыз, териге тийип турган кичинекей жашыл шамдардын жымыңдап турганын көрөсүз. Жүрөгүңүз ар бир кагылганда кан толкуну билегиңиздеги майда тамырларды кеңейтет, ал эми кан ошол жашыл жарыкты бир аз көбүрөөк сиңирет. Шамдардын жанындагы сенсор чагылган жарыкты секундасына көп жолу өлчөйт жана саат ошол майда өзгөрүүлөрдөн тамыр кагышыңызды эсептеп чыгат. Азыр мындай түзмөктөрдү жүздөгөн миллион адам тагынып жүрөт. Алар кадамдарды санайт, уйкуну көзөмөлдөйт жана жүрөктүн кагышын күнү-түнү өлчөйт, натыйжада бир муун мурун дарыгерлер кыялданып гана жүргөн маалымат агымы пайда болот. Негизги суроо: ушул агым бизди өзүбүздү начар сезе электе оору тууралуу эскерте алабы?
Санариптик биомаркер деген эмне?
Биомаркер — организмде эмне болуп жатканынын өлчөнүүчү белгиси, мисалы, кан басымы, холестериндин деңгээли же кандагы канттын көлөмү. Санариптик биомаркер санариптик түзмөк аркылуу, көбүнчө үзгүлтүксүз жана клиникадан тышкары чогултулат. Мисалы, тынч абалдагы жүрөктүн согуу ылдамдыгы, жүрөк ыргагынын өзгөрмөлүүлүгү (кагуулардын ортосундагы убакыттын табигый майда өзгөрүүлөрү), күнүмдүк кадамдардын саны, уйку тартиби, басуу ылдамдыгы жана ал тургай адамдын жазуу же сүйлөө ыкмасы.
Алардын көбү бир нече жөнөкөй сенсорлордон алынат. Жогоруда сүрөттөлгөн жашыл жарык ыкмасы фотоплетизмография же ФПГ деп аталат. Акселерометр үч багыттагы кыймылды аныктайт, бул кадамдарды, уйкуну жана калтырак басууну көрсөтөт. Айрым сааттарда кошумча электр сенсорлору бар: ээси саатка манжасын тийгизгенде алар жөнөкөй электрокардиограмманы (ЭКГ), башкача айтканда жүрөктүн электр активдүүлүгүнүн жазуусун түшүрөт. Чийки көрсөткүчтөрдүн өзү аз нерсени билдирет. Алардын баалуулугу күндөр жана жумалар бою мыйзам ченемдүүлүктөрдү издеген, барган сайын машиналык окутууга негизделген программалардан келет.
Ыргаксыз жүрөк кагышын кармоо
Азырынча эң ачык ийгилик жүрөк кулакчаларынын фибрилляциясы менен байланыштуу. Бул кеңири таралган жүрөк ыргагынын бузулушу, мында жүрөктүн жогорку камералары бир калыпта согуунун ордуна дирилдейт. Ал көбүнчө эч кандай белги бербейт, бирок инсульт коркунучун жогорулатат, ал эми дарылоо бул коркунучту азайтышы мүмкүн. Ошондуктан аны эрте аныктоо баалуу.
Стэнфорд университетинин изилдөөчүлөрү жетектеген жана 2019-жылы жарыяланган Apple Heart Study изилдөөсүндө 419 297 адам өз саатына тамыр кагышынын ыргагын көзөмөлдөөгө уруксат берген. Орточо болжол менен төрт айдын ичинде алардын 0,52%ы гана ыргаксыз тамыр кагышы тууралуу эскертүү алган. Мындай эскертүү алгандарга бир жумага чейин тагынып жүрүү үчүн ЭКГ жабыштырмасы жөнөтүлгөн. Алардын 34%ында жабыштырма жүрөк кулакчаларынын фибрилляциясын каттаган, ал эми жабыштырма тагылып турган учурда саат ыргаксыз тамыр кагышын белгилегенде, жабыштырма 84% учурда фибрилляцияны тастыктаган. 2022-жылы жарыяланган, 455 699 адам катышкан Fitbit Heart Study да окшош натыйжаларды көрсөткөн: адамдардын болжол менен 1%ы эскертүү алган, ал эми жабыштырма менен көзөмөлдөө учурунда эскертүү келгенде, ал 98% учурда жүрөк кулакчаларынын фибрилляциясына туура келген.
Бул изилдөөлөр саат жашыруун жүрөк ыргагы көйгөйү болушу ыктымал адамдарды ажырата аларын көрсөттү. Бирок алар мындай эскертүүлөр инсульттун алдын аларын же өмүрдү сактап каларын көрсөткөн эмес. Бул — жаңы сыноолор жооп издеп жаткан кыйла татаал суроо.
Инфекция жана башка оорулар тууралуу эрте эскертүү
Тагынуучу түзмөктөр белгилерден мурун болгон өзгөрүүлөрдү да байкай алат. COVID-19 пандемиясы учурунда Стэнфорддогу Майкл Снайдер жетектеген команда дээрлик 5 300 ыктыярчынын арасынан аныкталган COVID-19 менен ооруган 32 адамдын акылдуу саат маалыматтарын талдаган. Алардын 26сында (81%) инфекция маалында тынч абалдагы жүрөктүн согуу ылдамдыгы, күнүмдүк кадамдар же уйку убактысы өзгөргөн, ал эми айрымдарында бул өзгөрүүлөр алар өздөрүн начар сезе электе бир нече күн мурун пайда болгон. Эң пайдалуу сигналдардын бири тынч абалдагы жүрөк кагышынын адамдын өзүнүн кадимки деңгээлине салыштырмалуу жогорулашы болгон.
Изилдөөчүлөр жай өнүккөн оорулардын белгилерин да изилдешүүдө. 2023-жылы Кардифф университетинин окумуштуулары ири британиялык ден соолук изилдөөсү болгон UK Biobank маалыматтарын талдашкан. Анда он миңдеген ыктыярчы бир жума бою билегине илимий деңгээлдеги кыймыл сенсорун тагынып жүргөн. Алардын кыймыл өзгөчөлүктөрү кийин Паркинсон оорусу деген диагноз коюлган адамдарды аныктоого жардам берген, айрым учурларда диагнозго чейин 7 жыл мурун, жана муну генетикага, жашоо образына же кан анализдерине негизделген моделдерден жакшыраак аткарган. Бул бүгүн ар ким колдоно ала турган тест эмес, алгачкы илимий натыйжа.
Башка долбоорлор уйку апноэсин, башкача айтканда уйку учурунда дем алуунун кайра-кайра токтоп калышын, кандагы кычкылтектин деңгээлин, ошондой эле депрессияга, деменцияга же башка абалдарга коштолушу мүмкүн болгон басуу, үн же жазуудагы өзгөрүүлөрдү изилдейт. Бул идеялардын көбү келечектүү, бирок басымдуу бөлүгү ири изилдөөлөрдө али далилдене элек.
Көйгөй: тактык, жалган коңгуроолор жана купуялуулук
Тагынуучу түзмөктөрдүн маалыматтарынын маанилүү чектөөлөрү бар:
- Жалган коңгуроолор жана өткөрүп жиберилген учурлар. Эч бир алгоритм кемчиликсиз эмес. Жалган коңгуроо тынчсызданууну жаратып, керексиз текшерүүлөргө алып келиши мүмкүн, ал эми тынчтандыруучу көрсөткүч адамды чыныгы белгилерге көңүл бурбоого түртүшү мүмкүн.
- Күнүмдүк турмуштагы тактык. Жарыкка негизделген сенсорлор ээси кыймылдап жатканда начарраак иштейт, ал эми изилдөөчүлөр алардын ар кандай тери өңүндө жана дене түзүлүшүндө бирдей жакшы иштээрин текшерүүнү улантууда.
- Аларды ким тагынат. Акылдуу сааттар кымбат, аларды көбүнчө жашыраак жана ден соолугу чыңыраак адамдар тагынат. Apple Heart Study изилдөөсүндө катышуучулардын болгону 6%га жакыны 65 жаштан жогору болгон, ал эми жүрөк кулакчаларынын фибрилляциясы эң көп улуу курактагы адамдарда кездешет.
- Купуялуулук. Жүрөк кагышы, уйку жана жайгашкан жер тууралуу маалыматтар абдан жеке. Аларды ким сактаары, ким көрө алары жана алар сатылышы же башкаларга берилиши мүмкүнбү деген суроолор маанилүү.
Керектөөчүлүк сааттардагы функциялардын көбү жалпы ден соолук үчүн арналганын да эстен чыгарбоо пайдалуу. Алардын айрымдары гана, мисалы, кээ бир ЭКГ жана ыргаксыз ритм функциялары белгилүү бир максаттар үчүн медициналык жөнгө салуучулар тарабынан текшерилген.
Бул сиз үчүн эмнени билдирет
Акылдуу саат дарыгер эмес жана ал өз алдынча ооруга диагноз коё албайт. Ал пайдалуу эрте эскертме боло алат: эгер түзмөгүңүз кайра-кайра ыргаксыз ритм, тынч абалдагы адаттан тыш жогорку жүрөк кагышы же башка тынчсыздандырган өзгөрүүлөр тууралуу билдирсе, бул маалыматты тийиштүү текшерүүлөрдү дайындай турган дарыгерге көрсөтүңүз. Ошондой эле кадимки көрсөткүч көкүрөктөгү ооруну, ентигүүнү, эс-учун жоготууну же башка белгилерди көз жаздымда калтырууга себеп эмес.
Эң чоң ачык суроолор техникалык эмес, медициналык. Окумуштуулар кайсы санариптик биомаркерлер жөн гана көбүрөөк маалымат жана көбүрөөк тынчсыздануу жаратпастан, чындап эле адамдардын ден соолугун жакшыртарын көрсөтүү үчүн дагы эле ири сыноолорду өткөрүшү керек. Эгер бул ийгиликтүү болсо, билегиңиздеги түзмөк ар бир жүрөк кагышы менен иштеген үнсүз эрте эскертүү системасына айланышы мүмкүн.
Булактар: New England Journal of Medicine (2019), Perez et al.: Large-scale assessment of a smartwatch to identify atrial fibrillation (Apple Heart Study); Circulation (2022), Lubitz et al.: Detection of atrial fibrillation in a large population using wearable devices, the Fitbit Heart Study; Nature Biomedical Engineering (2020), Mishra et al.: Pre-symptomatic detection of COVID-19 from smartwatch data; Nature Medicine (2023), Schalkamp et al.: Wearable movement-tracking data identify Parkinson's disease years before clinical diagnosis. Сүрөт: Tyler Hendy / Wikimedia Commons (CC0).
Пикирлер
Пикир калтыруу үчүн кирүү керек Кирүү