Стресс және ми: ұзақ мерзімді стресс жады, шешімдер мен болашағыңызды қалай қалыптастырады
Нейроғылым Мақала

Стресс және ми: ұзақ мерзімді стресс жады, шешімдер мен болашағыңызды қалай қалыптастырады

sarvinoz08 17 Sep, 2025 4 мин оқу

Дерлік барлық адам уақыт-уақыты бен стрессті сезінеді. Емтихан немесе презентация алдындағы аздаған стресс назарыңызды шыңдап, сізді жақсырақ жұмыс істеуге итермелеуі мүмкін. Себебі, стресс аз мөлшерде біздің тірі қалу жүйемiздiң бір бөлігі болып табылады. Ол қауіп туралы хабар береді және бізді әрекетке итермелейді.

Бірақ стресс апталар, айлар немесе тіпті жылдар бойы жойылмаса ше? Сол кезде ол мидың өзін қайта қалыптастыра бастайды, ойлауымызға, есте сақтауымызға және тіпті шешім қабылдауымызға әсер етеді. Ғалымдар стресстің осы жасырын әсерін зерттеп жатыр және нәтижелер де қызық, де сәл алаңдатарлық.

Стресс және жад: нәзік тепе-теңдік

Миыңыз жұмыс жадына, яғни шағын ақпаратты уақытша сақтау және оны пайдалану қабілетіне сүйенеді. Телефон нөмірін оқып алысымен теруге тырысасыз деп елестетіп көріңіз. Бұл жұмыс жадының нақты қолданысы.

Қысқа мерзімді стресс кейде осы жүйені күшейтуі мүмкін. Мысалы, емтихан алдындағы "қысым астында болу" назарды жақсырақ шоғырландыруға көмектеседі. Бірақ созылмалы стресс - бұл мүлдем басқа мәселе.

Зерттеулер көрсеткендей, ұзақ мерзімді стресс шешім қабылдау, жоспарлау және жад үшін жауап беретін префронтальды қыртыстағы ми жасушалары арасындағы байланыстарды (синапстарды) қысқартады.

Нәтижесі не? Сіз өзіңізді шашыраңқы, ұмытшақ және нақты ойлай алмайтын сезінесіз. Бұл "күйіп кету" сезімі жай ғана сіздің қиялыңыз емес, мидың құрылымындағы нақты өзгерістер.

Стресс әлемді қалай еститініңізді өзгертеді

Созылмалы стресс тек ойларыңызды бұлдырлатып қана қоймай, сезімталдығыңызды да өзгертуі мүмкін. Жануарларға жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, ұзаққа созылған стресс мидың дыбысты өңдеу қабілетін әлсіретеді.

Бұл неге маңызды? Себебі миыңыз шамадан тыс жүктелгенде, ол өмірлік маңызды міндеттерді басқа нәрселерден жоғары қоя бастайды. Ол біреудің дауыс ырғағындағы нәзік бөлшектерді елемей қалуы мүмкін, бұл сізді сұхбатта, оқуда немесе әлеуметтік жағдайларда аз сергек етеді. Уақыт өте келе бұл тіпті таным мен көңіл-күй бұзылыстарына дейін алып келуі мүмкін.

Неге кейбір адамдар күйзеліске түсіп қалады, ал басқалары керісінше қалпына келе алады.

Байқадыңыз ба, бірдей стресс жағдайында екі адам мүлдем басқаша әрекет етеді? Біреуі уайымға немесе күйзеліске түседі, екіншісі болса сабырлы және назары шоғырланған күйде қалады.

Ғалымдар бұл айырманың бір бөлігін ми жасушаларының мембраналары бетінде орналасқан CB1 рецепторлары (Каннабиноид Рецепторы Түрі 1) деп аталатын арнайы ақуыздармен байланыстырды. Бұл рецепторлар нейрондардың көңіл-күй мен стрессті реттейтін нейротрансмиттерлерге қалай жауап беретінін реттейді. CB1 рецепторлары белсендірек адамдар (немесе жануарлар) төзімдірек болады, яғни олардың миы қысым астында жақсырақ бейімделеді.

Қуантарлығы, физикалық белсенділік, антидепрессанттар және тіпті салауатты өмір салтын таңдау CB1 рецепторларының белсенділігін арттыруы мүмкін. Бұл миымызды стресске төзімдірек болуға үйрете алатынымызды білдіреді.

Стресс миыңызға шын мәнінде қалай әсер етеді?

Стресске түскенде, мидың қорқыныш орталығы болып табылатын амигдала бақылауды өз қолына алады. Бұл миыңыз "тірі қалу режиміне" өтіп, жад пен жоғары ойлау қабілетінен ресурстарды алшақтатқандай болады. Сондықтан сіз тест кезінде жадыдан адасасыз немесе дау-жанжалдан кейін бөлшектерді ұмытасыз.

Стресс сонымен қатар қабынуды тудырады. Бұл иммундық жүйеңіздің ұзақ мерзімді қауіп сигналдарына шамадан тыс жауап беруі. Қабыну қан тамырларын зақымдайды, жүрекке салмақ түсіреді және мүшелердің қызметін бұзады. Науқастар мұны бас ауруы, кеуде қуысындағы қысылу, ас қорыту мәселелері немесе үнемі шаршау түрінде сезінуі мүмкін. Уақыт өте келе бұл белгілер гипертония, жүрек ауруы немесе қант диабеті сияқты созылмалы аурулармен аяқталуы мүмкін.

Эстроген мен тестостерон сияқты гормондар стресске жауап беруге әсер етеді. Бұл ерлер мен әйелдердің жыныстық жетілу, жүктілік немесе менопауза кезінде стрессті әртүрлі бастан кешіруі мүмкін екенін түсіндіреді.

Ендеше, миымызды стресстен қалай қорғаймыз?

Ғылыми деректер қорқынышты болып көрінуі мүмкін, бірақ олар шешімдерге де меңзейді. Төменде миыңызды қорғаудың қарапайым, ғылыми негізделген тәсілдері келтірілген:

  1. Болжамдылық мүмкіндігін жасаңыз. Болжамдылық мүмкіндігі күнделікті өміріңіздегі тұрақтылық сезімін білдіреді. Тұрақты сабақ уақыттары немесе таңертеңгі серуен сияқты әдеттер қалыптастыру белгісіздікті азайтады, бұл мидың стресске жауабын жеңілдетеді.
  2. Ұйқыға басымдық беріңіз. Ұйқысыздық стресс астында миды әлсіретеді. Ұйқы кестесін сақтаңыз, түстен кейін кофеин тұтынуды азайтыңыз және бөлмеңізді қараңғы әрі салқын ұстаңыз.
  3. Реттеп отырыңыз. Тапсырмаларыңызды жазып отыру стрессті күшейтетін ақыл-ой "ретсіздігін" азайтады. Нақты жоспар тыныш ми жағдайына әкеледі.
  4. Белсенді болыңыз. Дене жаттығулары тек қан айналымын жеделдетіп қана қоймай, эндорфиндерді де өндіреді. Бұл табиғи ми химиялық заттары "жақсы көңіл-күй" хабаршысы қызметін атқарады. Эндорфиндер ауырсынуды сезінуді азайтады және оң эмоцияларды оятып, стресске қарсы тұруға көмектеседі.
  5. Қарым-қатынасқа түсіңіз. Әлеуметтік қолдау төзімділікті арттырады. Достармен, ұстаздармен немесе мамандармен сөйлесу стрессті жеңілірек басқаруға көмектеседі.
  6. Көзқарасыңызды өзгертіңіз. Стресс әрдайым жау бола бермейді. Мақсат нөлдік стреске жету емес, оның әсерінен құлаудың орнына жауап беруді үйрену.

Қорытынды ой

Стресс өміріміздің ажырамас бөлігі болып қала береді. Дегенмен ғылым көрсеткендей, стреске деген қарым-қатынасымыз тек психикалық денсаулығымызды ғана емес, мидың құрылымын да қалыптастырады. Салауатты әдеттер, толық ұйқы, дене белсенділігі, тәртіп пен айналаңыздағылардың қолдауы арқылы сіз стрессті құртушы күштен даму құралына айналдыра аласыз.

Келесі жолы өзіңізді қысым астында сезінгенде, миыңыз сізді тыңдап тұрғанын ұмытпаңыз. Бүгін қабылдаған шешімдеріңіз оны ертең тағы да төзімдірек ете алады.

Әдебиеттер:

  1. Harvard Health Publishing. (2021, July 6). Protect your brain from stress. Harvard Health. https://www.health.harvard.edu/mind-and-mood/protect-your-brain-from-stress
  2. American Brain Foundation. (2025, May 12). The brain and stress. American Brain Foundation. https://www.americanbrainfoundation.org/the-brain-and-stress/

Mashhura Qudratova және Islomjon Izbasarov редакциялап, аударған

созылмалы стресс және ми ұзақ мерзімді стресс салдары стресс және жады кортизолдың әсері стресс және шешім қабылдау гиппокамп және стресс префронтальды қыртыс амигдала стрессті қалай азайтуға болады стрессті басқару әдістері эмоционалды күйіп кету мазасыздық пен депрессия қаупі

Бұл жазбамен бөлісу:

Ұнайды (Мақалаларды ұнату үшін жүйеге кіріңіз)

Пікірлер

Пікір қалдыру үшін жүйеге кіріңіз Кіру

Ұқсас мақалалар