Imtihon oldidan kechasi ko'plab talabalar bir xil savdo qiladi: uyqudan bir necha soat voz kechib, evaziga konspekt bilan bir necha soat ko'proq o'tirishadi. Nevrologiya fani bu ko'pincha foydasiz bitim ekanini ko'rsatadi. Uyqu "pauza" tugmasi emas, aksincha, aynan uyqu paytida miya xotira ustidagi eng muhim ishlarining bir qismini bajaradi: kun davomidagi taassurotlarni saralaydi, muhimlarini mustahkamlaydi va ularni uzoq muddatga "arxivlab" qo'yadi.
Bir asrlik ishora
Ilk ishoralardan biri 1924 yilda paydo bo'ldi. AQShdagi Kornell universitetida psixologlar Jon Jenkins va Karl Dallenbax ikki ko'ngilliga ma'nosiz bo'g'inlar ro'yxatini yodlatib, keyin ularni uyquda yoki bedorlikda o'tgan vaqt oraliqlaridan so'ng tekshirdi. Uxlagandan keyin ko'ngillilar xuddi shuncha soatlik oddiy kunduzgi faoliyatdan keyingiga qaraganda sezilarli darajada ko'proq narsani eslab qolgan. Jenkins va Dallenbax uyqu xotiralarni shunchaki interferensiyadan, ya'ni eski xotiralarni siqib chiqarishi mumkin bo'lgan yangi taassurotlar "to'dasi"dan himoya qiladi, deb o'ylagan. Bu hikoyaning bir qismi, xolos; keyingi tadqiqotlar uxlayotgan miya umuman sust emasligini ko'rsatdi.
Tun bo'yi takrorlanadigan ikki xil uyqu
Uyqu bitta holatdan iborat emas. Uning ikki asosiy turi bor. Sekin uyqu (non-REM) yengil uyquni va chuqur, ya'ni sekin to'lqinli uyquni o'z ichiga oladi; chuqur uyquda miya hujayralarining katta guruhlari birgalikda katta, sekin to'lqinlar hosil qilib faollashadi. Tez uyqu (REM, ya'ni ko'zning tez harakatlanishi uyqusi) paytida miya juda faol bo'ladi, ko'zlar qovoq ostida tez-tez harakatlanadi va eng yorqin tushlar aynan shu davrda ko'riladi. Bir kecha bu bosqichlarning bir necha siklidan tashkil topadi. Birinchi tez uyqu davri odatda uxlab qolgandan taxminan 90 daqiqa o'tib boshlanadi. Tunning birinchi yarmida chuqur uyqu ustunlik qiladi, tongga yaqin esa tez uyqu davrlari uzayib boradi.
Har bir bosqich o'z hissasini qo'shadiganga o'xshaydi. Chuqur uyqu, ayniqsa, deklarativ xotira, ya'ni ongli ravishda eslash mumkin bo'lgan faktlar va voqealar, masalan, yangi so'zlar, sanalar yoki kalitni qayerga qo'yganingiz uchun muhim ko'rinadi. Uyqu duklari (sleep spindles) deb ataladigan qisqa miya faolligi portlashlari bilan ajralib turadigan yengilroq 2-bosqich uyqusi harakat ko'nikmalari bilan ham, faktlarni o'rganish bilan ham bog'langan. Tez uyqu hissiy xotiralarni qayta ishlash va yangi bilimlarni kutilmagan tarzda bog'lashga yordam berishi mumkin, biroq tez uyqu bo'yicha dalillar ancha qarama-qarshi.
Kunni qayta "aylantirish"
Xotira qanday qilib mustahkam bo'lishini tushunish uchun u qayerdan boshlanishini bilish foydali. Yangi taassurotlar dastlab miyaning har ikki tomonida chuqur joylashgan egilgan tuzilma gippokamp yordamida qayd etiladi; u tez ishlaydigan, lekin sig'imi cheklangan bloknotga o'xshaydi. Vaqt o'tishi bilan xotiralar ko'proq miyaning katta tashqi qatlami bo'lgan neokorteksga tayanadi, uzoq muddatli bilimlar aynan shu yerda saqlanadi. Bu bosqichma-bosqich "topshirish" tizimli konsolidatsiya deb ataladi.
1994 yilda Arizona universitetidan Metyu Uilson va Bryus Maknoton bu jarayonni amalda ko'rishga muvaffaq bo'ldi. Ular kalamushlar gippokampidagi o'nlab "joy hujayralari", ya'ni hayvon ma'lum bir joyda bo'lganida faollashadigan neyronlar faolligini yozib oldi. Kalamushlar topshiriq davomida harakatlanayotganida birga faollashgan hujayralar keyingi sekin to'lqinli uyquda ham birga faollashishga moyil bo'ldi va bu topshiriqdan oldingi uyqudagiga qaraganda ancha kuchli edi. Miya kun davomidagi tajribani go'yo qayta "aylantirayotgan" edi. Keyingi tadqiqotlar bunday takrorlanish ko'pincha asl tajribadan bir necha baravar tezroq kechishini va gippokampdagi o'tkir to'lqinli to'lqinchalar (sharp-wave ripples) deb ataladigan qisqa, yuqori chastotali portlashlar paytida sodir bo'lishini aniqladi.
Germaniyalik Yan Born va Zuzanne Dikelman kabi tadqiqotchilar ishlab chiqqan yetakchi nazariyaga ko'ra, chuqur uyquning sekin to'lqinlari dirijyor vazifasini bajaradi. Har bir sekin to'lqin uyqu duklari va gippokamp to'lqinchalarini aniq ritmga solishga yordam beradi, shunda qayta "aylantirilgan" xotiralar neokorteksga uzatilib, miya allaqachon biladigan narsalarga to'qib kiritiladi.
G'oyani odamlarda sinash
Eng nafis dalillarning ba'zilari uxlayotgan miyaga ehtiyotkorlik bilan "turtki" beradigan tajribalardan olingan. 2007 yilda Science jurnalida chop etilgan tadqiqotda Byorn Rash, Yan Born va hamkasblari ko'ngillilardan havoda atirgul hidi taralib turgan paytda, xuddi bolalarning "xotira" o'yini singari, juft kartochkalar qayerda joylashganini yodlab olishni so'rashdi. Xuddi shu hid ko'ngillilarning chuqur uyqusi paytida yana taratilganda, ular ertasi kuni kartochkalar joylashuvini yaxshiroq eslab qolishdi. Hid tez uyqu paytida yoki ko'ngillilar bedor bo'lganida berilganda bu ta'sir kuzatilmadi, miya skanerlari esa chuqur uyqu paytida hid gippokampni faollashtirganini ko'rsatdi. Maqsadli xotira reaktivatsiyasi deb ataladigan bu usul keyinchalik hidlar bilan bir qatorda tovushlar bilan ham sinab ko'rildi.
Ko'nikmalar ham foyda ko'radi. 2002 yilda Garvard tibbiyot maktabidan Metyu Uoker va hamkasblari odamlarga barmoqlar bilan qisqa ketma-ketlikni urishni, xuddi pianinoda oddiy naqsh chalishga o'xshash ishni o'rgatdi. Bir kecha uxlagandan keyin ular buni aniqlikni yo'qotmagan holda taxminan 20% tezroq bajardi, xuddi shuncha vaqt bedor o'tkazilganda esa sezilarli o'sish bo'lmadi. Yaxshilanish tunning oxiridagi 2-bosqich uyqusi miqdori bilan bog'liq edi; bu erta tongda uyquni qisqartirish ko'ringanidan qimmatroqqa tushishi mumkinligining sabablaridan biri.
Ertangi kun uchun joy bo'shatish
Uyqu yangi bilimlar uchun joy ham bo'shatishi mumkin. Viskonsin-Medison universitetidan Julio Tononi va Kyara Chirelli ilgari surgan sinaptik gomeostaz gipotezasiga ko'ra, kunduzgi o'rganish neyronlar orasidagi ko'plab aloqalarni, ya'ni sinapslarni kuchaytiradi. Uyqu paytida bu aloqalar umumiy tarzda susaytiriladi, bu energiyani tejaydi va miyaning o'rganish qobiliyatini tiklaydi, eng muhim izlar esa saqlanib qoladi. Bu g'oya hali ham munozarali, biroq u uyqusiz qolgan odamlar ertasi kuni yangi ma'lumotni qabul qilishda qiynalishini ko'rsatgan tadqiqotlarga mos keladi.
O'quvchilar uchun bu nimani anglatadi
Amaliy saboqlar ancha oddiy. O'rganishdan oldin ham, keyin ham uyqu muhim: oldin, miyani yangi ma'lumotni o'zlashtirishga tayyorlash uchun, keyin esa uni mustahkamlash uchun. O'qishni bir necha kunga, oralarida tungi uyqu bilan taqsimlash hamma narsani bir kechki yodlashga tiqishtirishdan ko'ra yaxshiroq natija beradi. Muntazam uyqu vaqti va 2-bosqich hamda tez uyquga boy bo'lgan tunning so'nggi soatlarini asrash ham yordam beradi. AQSh Milliy yurak, o'pka va qon institutiga ko'ra, 13 yoshdan 18 yoshgacha bo'lgan o'smirlarga kuniga 8 soatdan 10 soatgacha, kattalarga esa kamida 7 soat uyqu kerak; ko'plab talabalar bu miqdorga ancha yetmaydi.
Ko'p savollar hali ochiq. Olimlar miya qaysi xotiralarni saqlab qolishni qanday tanlashini, tushlar qanday rol o'ynashini va uyqu paytidagi tovushlar yoki boshqa signallar bir kun kelib xotira muammolari bo'lgan odamlarga, masalan, keksalarga yoki demensiyaning dastlabki bosqichidagi kishilarga yordam bera oladimi, degan savollar ustida hamon ishlamoqda. Dalillar qo'llab-quvvatlamaydigan narsa esa uxlayotganda qo'yilgan yozuvlardan chet tili kabi murakkab yangi materialni o'rganishdir. Uyqu o'qishning o'rnini bosa olmaydi, lekin aynan u o'qiganlarni xotirada mustahkamlaydigan bosqich bo'lib ko'rinadi. Uyqu bilan bog'liq muammolar uzoq davom etsa, shifokor bilan maslahatlashish kerak.
Manbalar: Nature Reviews Neuroscience (2010), Diekelmann & Born: The memory function of sleep; Science (1994), Wilson & McNaughton: Reactivation of hippocampal ensemble memories during sleep; Science (2007), Rasch et al.: Odor cues during slow-wave sleep prompt declarative memory consolidation; Neuron (2002), Walker et al.: Practice with sleep makes perfect: sleep-dependent motor skill learning; NIH National Heart, Lung, and Blood Institute: How Much Sleep Is Enough?. Rasm: Psy3330 W10 / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0).
Izohlar
Izoh qoldirish uchun tizimga kiring Kirish