Оптогенетика: балдырдағы ақуыз қалай ми үшін жарық қосқышына айналды
Нейроғылым Мақала

Оптогенетика: балдырдағы ақуыз қалай ми үшін жарық қосқышына айналды

Azim Egamberdiev 19 Oct, 2026 6 мин оқу

Тышқан шағын қорапты зерттеп, бұрыштарын иіскеп жүр. Зерттеуші түймені басады, жануардың басындағы шаштай жіңішке шыны талшық көк түспен жанады да, тышқан қорқынышты нәрсені есіне түсіргендей қатып қалады. Қорапта ештеңе өзгерген жоқ. Өзгергені — ми тереңіндегі бірнеше мың жүйке жасушасы, оларды жарық жарқылы қосты. Бұл — оптогенетика, және 2026 жылғы 5 қазанда ол Карл Дайссеротқа, Петер Хегеманнға және Георг Нагельге физиология немесе медицина бойынша Нобель сыйлығын әперді.

1979 жылы жазылған арман

Адам миында жүздеген түрлі жүйке жасушасының ондаған миллиарды тығыз орналасып, бір-бірімен шырмалып жатыр. ХХ ғасырдың көп бөлігінде зерттеушілер оны дөрекі құралдармен зерттеді. Электрод тіннің бір бөлігін қоздыра алатын, бірақ ол маңайдағы барлық жасушаны қоздыратын. Дәрілер минуттар мен сағаттар бойы, яғни ойдың өзінен әлдеқайда баяу әсер ететін. Ми аймағын зақымдау не жоғалғанын көрсететін, бірақ нақты қай жасушалар жұмыс істегенін көрсетпейтін.

1979 жылы Джеймс Уотсонмен бірге ДНҚ-ның қос спиралін сипаттаған Фрэнсис Крик нейроғылымға не жетпейтінін айтып берді: мидағы бір типті жасушаны басқарып, қалғандарына тимеу тәсілі. Кейінірек ол мұндай құрал жарық болуы мүмкін деп ұсынды, өйткені жарық жылдам әрі оны дәл бағыттауға болады. Айқын қиындық мынада: жүйке жасушалары, көздің жарықты сезетін жасушаларынан өзгеше, жарыққа мүлде назар аудармайды.

Жасыл балдырдың сыйы

Шешім тоғаннан келді. Chlamydomonas reinhardtii — бір жасушалы жасыл балдыр, ол кішкентай қызғылт сары көзшесі арқылы бағдарлап, жарыққа қарай жүзеді. 1990 жылдары Мюнхен маңындағы Макс Планк атындағы биохимия институтында жұмыс істеген Петер Хегеманн балдырдың жарыққа таңғаларлық жылдам, шамамен жарты миллисекундта жауап беретінін байқады. Адам көзінде дәл сол жұмыс кемінде 10 миллисекунд алады, өйткені ол бірнеше ақуыздан тұратын тізбек арқылы өтеді. Хегеманн балдырда барлық істі бір ақуыз атқарады деп болжады: ол жарықты ұстап, жасуша мембранасында саңылау ашады.

Әріптестері күмәнмен қарады, ал балдырдың нәзік ақуыздарын зерттеу қиын еді. Бетбұрыс жапон зерттеушілері Chlamydomonas гендерін жариялағанда болды. Хегеманн екі үміт күттірер үміткерді тауып, оларды Франкфурттағы Макс Планк атындағы биофизика институтының мембрана маманы Георг Нагельге жіберді. Нагель гендерді бақа жұмыртқа жасушаларына енгізді, олар белгісіз ақуыздарды өндіре бастады, ал ол бұл ақуыздардың не істейтінін өлшеді. Хегеманн дұрыс айтқан екен. 2002 және 2003 жылдары топ каналродопсин-1 мен каналродопсин-2-ні сипаттады: бұлар — ион арналары, яғни жасуша мембранасындағы электр зарядты бөлшектерді өткізетін қақпалар, олар көк жарық түскенде ашылады. Бұл генді кез келген дерлік жасушаға енгізсеңіз, сол жасуша жарыққа сезімтал болады деп көрсетті зерттеушілер.

Тірі мидың ішіне

Басқа зертханалар сол мақсатқа өзге жолмен барды. Сол кезде Нью-Йоркте жұмыс істеген Геро Мизенбёк 2002 жылы жеміс шыбынынан алынған жарық сезгіш ақуыздардың көмегімен өсірілген нейрондарды жарыққа жауап беретін етті. Бұл жүйе жұмыс істеді, бірақ баяу болды және бірнеше генді қажет етті. Каналродопсин-2 болса бір ген еді әрі жылдам жұмыс істеді.

Стэнфорд университетінің психиатры әрі биоинженері Карл Дайссерот дәл сондай қосқышты іздеп жүрген. Депрессия және шизофрениямен ауыратын науқастарды емдеу оны нақты жүйке тізбектерінің шын мәнінде не істейтінін білмей алға жылжу мүмкін емес екеніне сендірген еді. Ол Нагельден ДНҚ сұрап алды, оны ыдыста өсірілген егеуқұйрық жүйке жасушаларына енгізді және олардың бөгде ақуызды жақсы көтеретінін анықтады. 2005 жылы Дайссерот, Эд Бойден, Фэн Чжан, Нагель және Эрнст Бамберг көк жарық импульсі бұл нейрондарды сенімді түрде әрі миллисекунд ішінде электрлік импульс шығаруға мәжбүрлегенін жариялады. 2006 жылы әдіс оптогенетика деп аталды. 2007 жылы Дайссерот тобы генді тірі тышқандардың қимыл қыртысына жеткізіп, бас сүйектегі кішкентай тесік арқылы жіңішке оптикалық талшық өткізді және жарықпен жануарлардың мұртын қозғалтты.

Оптогенетика екі технологияны біріктіреді. Біріншісі — генетикалық. Жарыққа сезімтал ақуыздың, яғни опсиннің гені зиянсыз вируске, әдетте аденоассоциацияланған вируске салынып, таңдалған ми аймағына енгізіледі. Генетикалық мекенжай белгілері ақуызды тек бір типті жасуша, мысалы дофаминдік нейрондар ғана өндіруін қамтамасыз етеді.

Екіншісі — оптикалық. Жіңішке талшық, кейбір тәжірибелерде жарық диоды сол жасушаларға жарық жеткізеді. Жарық қосылғанда тек өзгертілген жасушалар жауап береді, ал көршілері бұрынғы күйінде қалады. Опсиндер миллисекунд ішінде жауап беретіндіктен, зерттеушілер мидың өз ырғақтарына еліктей алады. Бүгінгі құралдар жинағында бірнеше түсті қосқыш бар, оның ішінде нейронды қоздырудың орнына басатын галородопсин сияқты ақуыздар. Басты жетістік логикалық: жануар бірдеңе істеп жатқанда қай жасушалар белсенді деп сұраудың орнына, ғалымдар дәл осы жасушаларды қазір қосса немесе өшірсе не болатынын сұрай алады. Бұл — корреляция мен себептің арасындағы айырмашылық.

Жарық нені көрсетті

  • Жад. 2012 жылы MIT-тегі Сусуму Тонегава зертханасы тышқандар белгілі бір қораптан қорқуды үйреніп жатқанда белсенді болған гиппокамп нейрондарын таңбалады. Кейін басқа, қауіпсіз қорапта сол жасушаларды жарықпен қосу жануарларды қатып қалуға мәжбүр етті: еске түсіру жасанды түрде шақырылды. 2013 жылы Стив Рамирес, Сюй Лю және Тонегава одан әрі барып, ешқашан болмаған оқиға туралы қорқыныш жадын орнатты.
  • Эмоция мен мотивация. Жарықпен басқарылатын тәжірибелер амигдаладағы қорқыныш пен үрей тізбектерін, сондай-ақ дофаминдік нейрондарға негізделген марапат жүйелерін картаға түсірді: оларды белсендіру жануарды осы ынталандыру үшін еңбек етуге итермелейді.
  • Қозғалыс. Паркинсон ауруының тышқан модельдерінде базальды ганглийлердегі жекелеген жолдарды белсендіру немесе басу белгілерді өзгертті және бұл тізбектердің қалай құрылғаны туралы ұзаққа созылған пікірталастарды шешуге көмектесті.
  • Мидан тыс. Дәл сол тәсіл жүректе, ішекте және сезімтал жүйкелерде қолданылды әрі шөлдеуді, тәбетті және ұйқыны басқаратын жасушаларды анықтады.

Науқастарға қарай алғашқы қадамдар

2021 жылы Питтсбург университеті мен Сорбоннадан Жозе-Ален Саэль басқарған топ Базельдегі Ботонд Роскамен бірлесіп Nature Medicine журналында алғашқы айқын клиникалық нәтижені жариялады. 58 жастағы ер адам ондаған жыл бойы пигментті ретинит — тор қабықтың жарық сезгіш жасушаларын бұзатын тұқым қуалайтын ауру салдарынан түгелге жуық соқыр болған. Зерттеушілер каналродопсин тектес ақуыздың генін бір көздің аман қалған жасушаларына жеткізді және оған көрініп тұрған бейнені янтарь түсті жарық импульстеріне айналдыратын арнайы көзілдірік берді. Бірнеше айдан кейін ол алдындағы үстелдегі заттарды таба, санай және ұстай алды — бұрын мұны істей алмайтын. Бұл — жалғасып жатқан сынақтағы бір науқас, мақұлданған ем емес, ал қайтқан көру қабілеті қалыпты емес, дөрекі болды. Қазір бірнеше компания осыған ұқсас терапияларды сынауда, ал Германиядағы топтар есту жүйкесін электрлікке қарағанда дәлірек ынталандыра алатын оптикалық кохлеарлық импланттарды жасауда.

Әдіс әзірге нені істей алмайды

Оптогенетика әзірге негізінен зертханалық әдіс болып қала береді. Ол жасушаларға бөгде генді енгізуді талап етеді, ал ми үшін бұл барлық қауіпсіздік сұрақтарымен бірге ген терапиясын білдіреді. Көрінетін жарықты тін сіңіреді әрі шашыратады, сондықтан ол бірнеше миллиметрге ғана жетеді, терең құрылымдар үшін әлі де имплантталған талшық қажет. Көз — 2021 жылғы сынақты мүмкін еткен ерекшелік: ол қолжетімді, мөлдір және иммундық жүйеден салыстырмалы түрде қорғалған. Зерттеушілер тінге тереңірек енетін қызыл және инфрақызыл жарыққа жауап беретін опсиндермен, ультрадыбыстық және магниттік баламалармен, сондай-ақ гендерді жеткізудің жұмсақ жолдарымен жұмыс істеуде.

Егер депрессияны ешқашан оптикалық талшықпен емдемесе де, жарық арқылы жиналған білім медицинаны қазірдің өзінде өзгертуде. Тізбектегі қай жасушалар белгіні тудыратынын білу дәрі жасаушыларға нені нысанаға алуды, ал электр ынталандырғыштарға қайда бағытталуды айтып береді. Тоғандағы балдыр күнді табуы үшін эволюция арқылы пайда болған ақуыз миға бағытталған ең дәл құралдардың біріне айналды: бұл — қызығушылыққа негізделген биологияны қаржыландыру неге маңызды екенінің пайдалы еске салуы.

Дереккөздер: NobelPrize.org: The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2026, popular information; Nature Neuroscience (2005), Boyden, Zhang, Bamberg, Nagel & Deisseroth: Millisecond-timescale, genetically targeted optical control of neural activity; PNAS (2003), Nagel, Szellas, Hegemann et al.: Channelrhodopsin-2, a directly light-gated cation-selective membrane channel; Nature (2012), Liu, Ramirez, Tonegawa et al.: Optogenetic stimulation of a hippocampal engram activates fear memory recall; Nature Medicine (2021), Sahel et al.: Partial recovery of visual function in a blind patient after optogenetic therapy. Сурет: Bd008 / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).

оптогенетика каналродопсин Карл Дайссерот 2026 Нобель сыйлығы медицина нейрондарды жарықпен басқару ми жүйке тізбектері оптикалық талшық импланты ген терапиясы пигментті ретинит жад энграммасы нейроғылым ми зерттеулері

Бұл жазбамен бөлісу:

Ұнайды (Мақалаларды ұнату үшін жүйеге кіріңіз)

Пікірлер

Пікір қалдыру үшін жүйеге кіріңіз Кіру

Ұқсас мақалалар