Шумо бо баргҳои тиллоранг ва ҳавои тозаи атроф бедор мешавед, аммо дар дохилатон ба тадриҷ ба уқёнуси ноаён ғарқ шуданро ҳис мекунед. Ин ҳиссиётро аниқ шарҳ додан душвор аст. Худро тасаллӣ дода, фикр мекунед: «ин танҳо як рӯзи бад аст».
Аммо шояд ин чизе амиқтар аст? Ҳодисае, ки ҳар сол бо рехтани баргҳо ва камшавии рӯшноӣ такрор мешавад?
Ин ҳолат дар адабиёти илмӣ бо номи ихтилоли аффективии мавсимӣ (Seasonal Affective Disorder — SAD) ёд мешавад.
SAD чист?
Ихтилоли аффективии мавсимӣ шакли депрессияест, ки бо фаслҳои сол алоқаманд аст. Дар аксарияти одамон нишонаҳо дар охири тирамоҳ ё зимистон пайдо мешаванд ва бо омадани баҳор сабук мегарданд. Ин намуди зимистонаи SAD ё депрессияи зимистона номида мешавад. Дар ҳолатҳои камтар маъмул нишонаҳо дар баҳор ё тобистон зоҳир мешаванд. Инро намуди тобистонаи SAD ё депрессияи тобистона меноманд.
Нишона ва аломатҳо
Азбаски SAD як навъи депрессия аст, одатан 4–5 моҳ давом мекунад. Дар он ҳам нишонаҳои умумии хоси депрессия ва ҳам хусусиятҳои вижаи мавсимӣ мушоҳида мешаванд.
Аломатҳои умумӣ:
- Ҳисси ғамгинии тӯлонӣ ё холигии дарунӣ
- Гум шудани таваҷҷуҳ ба машғулиятҳое, ки одатан лаззат мебахшиданд
- Бемадорӣ ва хастагии доимӣ
- Норасоии тамаркуз ё душворӣ дар қабули қарор
- Тағйирёбии иштиҳо ё вазн
- Хеле зиёд ё хеле кам хобидан
- Ноумедӣ, ҳисси бекифоягӣ ё гунаҳкорӣ
- Дар ҳолатҳои вазнин, фикрҳо дар бораи марг ё худкушӣ
Намуди зимистонаи SAD:
- Хоби зиёд, аммо бо вуҷуди ин хастагӣ
- Ҳаваси шадид ба ғизоҳои карбогидратӣ ва пурхӯрӣ
- Афзоиши вазн дар мавсими сард
- Бемадорӣ, сустӣ ва ҳисси «вазнинӣ»
- Дурӣ ҷустан аз дӯстон ва ҳаёти ҷамъиятӣ
Намуди тобистонаи SAD:
- Вайроншавии хоб ё нотавонӣ дар хобидани ором
- Пастшавии иштиҳо ва баъзан гум кардани вазн
- Афзоиши асабоният ё изтироб
- Ҳисси беоромӣ ва хашмгинӣ
Чаро чунин мешавад?
Олимон SADро бо камшавии нури офтоб дар моҳҳои торик алоқаманд медонанд. Камшавии рӯшноӣ метавонад ба чунин ҳолатҳо оварда расонад:
- Камшавии истеҳсоли серотонин — миқдори моддаи кимиёвии мағзи сар, ки кайфиятро танзим мекунад, паст мешавад.
- Истеҳсоли изофии мелатонин — гормони танзимкунандаи хоб зиёд шуда, ҳисси суст ва хастагӣ пайдо мешавад.
- Вайроншавии ритмҳои сиркадианӣ — «соати» дохилие, ки хоб ва бедориро идора мекунад, аз ҳамоҳангӣ мебарояд.
Ин тағйирот ба кайфият ва ҳавасмандӣ таъсир мерасонанд. Ин заифӣ ё бесаботии шахс нест, балки раванди мутобиқшавии организм ба мавсими торик ва оромтар аст.
Чӣ тавр табобат карда мешавад?
Хабари хуш ин аст, ки SAD табобатшаванда аст. Агар шумо ин нишонаҳоро дошта бошед, сӯҳбат бо мутахассиси саломатии равонӣ қадами аввалини муҳим аст.
Усулҳои табобат:
- Терапияи рӯшноӣ (фототерапия)
Нишастан дар назди қуттии махсуси рӯшноӣ ҳар рӯз ба муддати 20–30 дақиқа таъсири нури табиии офтобро эҷод карда, ба барқарорсозии тавозуни моддаҳои кимиёвии мағзи сар, ки бо кайфият алоқаманданд, кӯмак мекунад. - Психотерапия
Хусусан бо кӯмаки терапияи маърифатӣ-рафторӣ (CBT), сӯҳбат бо терапевт ба идора кардани афкор ва рафтори марбут ба SAD кӯмак мерасонад. - Доруворӣ
Дар ҳолатҳои вазнин ё такрорёбанда антидепрессантҳо тавсия дода мешаванд. - Тағйир додани тарзи ҳаёт
Одатҳои рӯзмарраи зерин метавонанд муфид бошанд:- Дар давоми рӯз, ҳатто танҳо барои муддати кӯтоҳ, дар берун будан
- Мунтазам машқҳои ҷисмонӣ кардан
- Нигоҳ доштани тартиби устувори хоб
- Иртибот доштан бо наздикони дастгиркунанда
Манбаъ:
National Institute of Mental Health. Seasonal Affective Disorder.
https://www.nimh.nih.gov/health/publications/seasonal-affective-disorder
Шарҳҳо
Лутфан барои навиштани шарҳ ворид шавед Ворид шудан