Күз кейде неге себепсіз мұң әкеледі?
Нейроғылым Мақала

Күз кейде неге себепсіз мұң әкеледі?

Mohlaroy 09 Aug, 2025 3 мин оқу

Алтын түсті жапырақтар мен таза ауада оянасыз, бірақ ішіңізде баяу әрі көрінбейтін теңізге батып бара жатқандай сезім пайда болады. Бұл сезімді нақты түсіндіру қиын. Өзіңізді жұбатып, «бұл жай ғана жаман күн» деп ойлайсыз.

Бірақ мүмкін, бұл одан да тереңірек жағдай шығар? Жыл сайын жапырақ түсіп, жарық азайған сайын қайта қайталанатын құбылыс па?

Бұл жағдай ғылыми әдебиеттерде маусымдық аффективті бұзылыс (Seasonal Affective Disorder — SAD) деп аталады.

SAD дегеніміз не?

Маусымдық аффективті бұзылыс — депрессияның маусымдармен байланысты түрі. Көпшілікте белгілер күздің соңында немесе қыста пайда болып, көктем келгенде жеңілдейді. Бұл қысқы түрдегі SAD немесе қысқы депрессия деп аталады. Сирек кездесетін жағдайда белгілер көктемде немесе жазда пайда болады. Мұны жазғы түрдегі SAD немесе жазғы депрессия деп атайды.

Белгілер мен симптомдар

SAD депрессияның бір түрі болғандықтан, әдетте 4–5 ай бойы созылады. Онда депрессияға тән жалпы белгілер мен маусымға қатысты өзіндік ерекшеліктер байқалады.

Жалпы белгілер:

  • Ұзаққа созылатын мұң немесе ішкі бостық сезімі
  • Әдетте ұнататын әрекеттерге деген қызығушылықтың жоғалуы
  • Күш-қуаттың жоқтығы және үнемі шаршау
  • Зейінді шоғырландыра алмау немесе шешім қабылдауда қиналу
  • Тәбет немесе салмақтың өзгеруі
  • Тым көп немесе тым аз ұйықтау
  • Үмітсіздік, өзін құнсыз сезіну немесе кінәлілік сезімі
  • Ауыр жағдайларда өлім немесе өз-өзіне қол жұмсау туралы ойлар

Қысқы түрдегі SAD:

  • Көп ұйықтау, бірақ бәрібір шаршау
  • Көмірсуларға бай тағамдарға күшті құмарлық және шамадан тыс тамақтану
  • Суық маусымда салмақтың артуы
  • Күш-қуаттың жоқтығы, енжарлық және «ауырлық» сезімі
  • Достар мен әлеуметтік өмірден шеттелу

Жазғы түрдегі SAD:

  • Ұйқының бұзылуы немесе тыныш ұйықтай алмау
  • Тәбеттің төмендеуі және кейде салмақ жоғалту
  • Ашушаңдықтың немесе үрейдің күшеюі
  • Мазасыздық және ызалану сезімі

Неге бұлай болады?

Ғалымдар SAD-ты қараңғы айлар кезінде күн сәулесінің азаюымен байланыстырады. Жарықтың азаюы мыналарға әкелуі мүмкін:

  • Серотонин өндірісінің азаюы — көңіл-күйді реттейтін ми химиялық затының мөлшері төмендейді.
  • Мелатониннің шамадан тыс өндірілуі — ұйқы процесін басқаратын гормон көбейіп, ұйқышылдық сезімі пайда болады.
  • Циркадиандық ырғақтардың бұзылуы — ұйқы мен сергектікті басқаратын ішкі «сағат» синхроннан шығады.

Бұл өзгерістер көңіл-күй мен ынтаға әсер етеді. Бұл адамның әлсіздігі немесе ерік-жігерінің жоқтығы емес, ағзаның қараңғы, баяу маусымға бейімделу процесі.

Қалай емделеді?

Жақсы жаңалық — SAD емделеді. Егер сізде осы белгілер болса, психикалық денсаулық маманымен сөйлесу маңызды алғашқы қадам болады.

Емдеу тәсілдері:

  1. Жарық терапиясы (фототерапия)
    Арнайы жарық қорабының жанында күн сайын 20–30 минут отыру табиғи күн сәулесінің әсерін жасап, көңіл-күймен байланысты ми химиялық заттарының тепе-теңдігін қалпына келтіруге көмектеседі.
  2. Психотерапия
    Әсіресе когнитивті-мінез-құлықтық терапия (КМТ) арқылы терапевтпен әңгімелесу SAD-пен байланысты ойлар мен әрекеттерді басқаруға көмектеседі.
  3. Дәрі-дәрмектер
    Ауыр немесе қайталанатын жағдайларда антидепрессанттар тағайындалуы мүмкін.
  4. Өмір салтын өзгерту

    Мына күнделікті әдеттер пайдалы болуы мүмкін:
    • Күндіз, тіпті қысқа уақытқа болса да, далада болу
    • Тұрақты дене жаттығуларын жасау
    • Тұрақты ұйқы режимін сақтау
    • Қолдау көрсететін жақындарыңызбен қарым-қатынас жасау

Дереккөз:

National Institute of Mental Health. Seasonal Affective Disorder.

https://www.nimh.nih.gov/health/publications/seasonal-affective-disorder

маусымдық аффективті бұзылыс күзгі мұң күзгі депрессия неге күзде көңіл-күй түседі маусымдық депрессия белгілері күн сәулесінің жетіспеуі серотонин және мелатонин D витаминінің тапшылығы жарық терапиясы циркадтық ырғақтар күзде көңіл-күйдің өзгеруі

Бұл жазбамен бөлісу:

Ұнайды (Мақалаларды ұнату үшін жүйеге кіріңіз)

Пікірлер

Пікір қалдыру үшін жүйеге кіріңіз Кіру

Ұқсас мақалалар