Күз кээде эмне үчүн себепсиз кайгы алып келет?
Нейробилим Макала

Күз кээде эмне үчүн себепсиз кайгы алып келет?

Mohlaroy 09 Aug, 2025 3 мин окуу

Алтын түстөгү жалбырактар менен таза абада ойгоносуз, бирок ичиңизде акырындык менен көрүнбөгөн деңизге чөгүп бараткандай сезесиз. Бул сезимди так түшүндүрүү кыйын. Өзүңүздү жубатып, “бул жөн эле жаман күн” деп ойлойсуз.

Бирок балким, бул андан да тереңирээк абалдыр? Ар жылы жалбырактар түшүп, жарык азайганда кайра пайда болгон бир кубулушпу?

Бул абал илимий адабияттарда мезгилдик аффективдүү бузулуу (Seasonal Affective Disorder — SAD) деп аталат.

SAD деген эмне?

Мезгилдик аффективдүү бузулуу — бул депрессиянын мезгилдер менен байланышкан түрү. Көпчүлүктө белгилер кеч күздө же кышында пайда болуп, жаз келгенде жеңилдейт. Бул кыштын түрүндөгү SAD же кышкы депрессия деп аталат. Азыраак кездешкен учурда белгилер жазда же жайда пайда болот. Муну жайкы түрдөгү SAD же жайкы депрессия деп аташат.

Белгилер жана симптомдор

SAD депрессиянын бир түрү болгондуктан, адатта 4–5 ай уланат. Анда депрессияга мүнөздүү жалпы белгилер жана мезгилге тиешелүү өзгөчө өзгөчөлүктөр байкалат.

Жалпы белгилер:

  • Узакка созулган кайгы же ички боштук сезими
  • Адатта жаккан машыгууларга кызыгуунун жоголушу
  • Кубатсыздык жана туруктуу чарчоо
  • Көңүл топтой албоо же чечим кабыл алууда кыйналуу
  • Тамактанууга каалоонун же салмактын өзгөрүшү
  • Өтө көп же өтө аз уктоо
  • Үмүтсүздүк, өзүн баасыз сезүү же күнөөлүү сезими
  • Оор учурларда өлүм же өз жанына кол салуу тууралуу ойлор

Кыштын түрүндөгү SAD:

  • Көп уктоо, бирок баары бир чарчоо
  • Углеводдуу тамактарга күчтүү каалоо жана ашыкча тамактануу
  • Суук мезгилде салмактын кошулушу
  • Кубатсыздык, солгундук жана “оордук” сезими
  • Достордон жана коомдук турмуштан четтеп калуу

Жайкы түрдөгү SAD:

  • Уйкунун бузулушу же тынч уктай албоо
  • Тамактанууга каалоонун азайышы жана кээде салмак жоготуу
  • Ачуулануу же тынчсыздануунун күчөшү
  • Тынчсыздануу жана нааразычылык сезими

Эмне үчүн мындай болот?

Окумуштуулар SADны караңгы айлар мезгилинде күн нурунун азайышы менен байланыштырышат. Жарыктын азайышы төмөнкүлөргө алып келиши мүмкүн:

  • Серотонин иштелип чыгуусунун азайышы — маанайды жөнгө салуучу мээ химиялык заты азаят.
  • Мелатониндин ашыкча иштелип чыгышы — уйку процессин башкаруучу гормон көбөйөт жана шалдырап-шалпайган сезим пайда болот.
  • Циркадиандык ритмдердин бузулушу — уйку менен ойгоолукту башкаруучу ички “саат” синхрондон чыгат.

Бул өзгөрүүлөр маанайга жана мотивацияга таасир этет. Бул адамдын алсыздыгы же эрксиздиги эмес, организмдин караңгы, жайыраак мезгилге ыңгайлашуу процесси.

Кантип дарыланат?

Жакшы кабар, SAD дарыланат. Эгер сизде бул белгилер болсо, психикалык саламаттык боюнча адис менен сүйлөшүү маанилүү биринчи кадам.

Дарылоо усулдары:

  1. Жарык терапиясы (фототерапия)
    Атайын жарык кутучасынын жанында ар күнү 20–30 мүнөт отуруу табигый күн нурунун таасирин жаратып, маанай менен байланыштуу мээ химиялык заттарынын тең салмактуулугун калыбына келтирүүгө жардам берет.
  2. Психотерапия
    Өзгөчө когнитивдик-жүрүм-турум терапиясынын (CBT) жардамы менен терапевт менен маектешүүлөр SAD менен байланыштуу ой жана жүрүм-турумдарды башкарууга жардам берет.
  3. Дары каражаттары
    Оор же кайталанма учурларда антидепрессанттар сунушталышы мүмкүн.
  4. Жашоо образын өзгөртүү

    Төмөнкү күнүмдүк адаттар пайдалуу болушу мүмкүн:
    • Күндүз, кыска убакытка болсо да, тышта болуу
    • Үзгүлтүксүз дене көнүгүүлөрүн жасоо
    • Туруктуу уйку тартибин сактоо
    • Колдоо көрсөткөн жакындар менен байланышта болуу

Булак:

National Institute of Mental Health. Seasonal Affective Disorder.

https://www.nimh.nih.gov/health/publications/seasonal-affective-disorder

мезгилдик аффективдүү бузулуу күзгү кайгы күзгү депрессия эмне үчүн күзүндө көңүл чөгөт мезгилдик депрессиянын белгилери күн нурунун жетишсиздиги серотонин жана мелатонин D витамининин жетишсиздиги жарык терапиясы циркаддык ритмдер күзүндө маанайдын өзгөрүшү

Бул пост менен бөлүшүү:

Жакты (Макалаларды жактыруу үчүн кирүү керек)

Пикирлер

Пикир калтыруу үчүн кирүү керек Кирүү

Тектеш макалалар