Jarohat tufayli mushakning katta qismi uzilib ketsa, organizm odatda uni qayta tiklay olmaydi. Uning o'rnida ko'pincha chandiq to'qimasi o'sib chiqadi va bu umrbod zaiflikka olib keladi. Endi Karnegi-Mellon universiteti va Pittsburg universiteti boshchiligidagi tadqiqotchilar guruhining xabar berishicha, jarohatdan keyingi dastlabki kunlarda elektr impulslarini yetkazib beruvchi kichik implant elektrod hayvonlarda qattiq shikastlangan mushakning kuchini deyarli asl holatigacha tiklashga yordam bergan. Acta Biomaterialia jurnalida chop etilgan ushbu dastlabki bosqichdagi ish olimlar shu paytgacha foydalanishga qiynalib kelgan davolash davriga ishora qilmoqda.
Organizm o'zi bitira olmaydigan jarohat
Bu holat mushak hajmining yo'qotilishi (volumetric muscle loss, VML) deb ataladi. U to'qima shu qadar ko'p yo'qotilganda yuzaga keladiki, mushak o'z-o'zidan tiklana olmaydi. Uning sabablari orasida jang maydonida olingan jarohatlar, o'q jarohatlari, to'qimani olib tashlash bo'yicha jarrohlik amaliyotlari va og'ir ochiq sinishlar bor. Bemorlarda odatda surunkali yallig'lanish, chandiqlanish va doimiy zaiflik kuzatiladi. Tadqiqotchilarning ta'kidlashicha, bugungi davolash usullari asosan simptomlarni yengillashtiradi, ularning hech biri yo'qolgan mushakni ishonchli tarzda qayta tiklamaydi.
Elektr stimulyatsiyasi mushakning yetilishiga yordam berishi va nervlarni faollashtirishi azaldan ma'lum. Muammo vaqt tanlashda edi. Bitishning eng dastlabki kunlarida shikastlangan mushakni stimulyatsiya qilish odatda har bir seans uchun umumiy narkozni talab qilardi. Bu esa davolash eng muhim bo'lishi mumkin bo'lgan aynan shu paytda uni tez-tez o'tkazishni amalda imkonsiz qilib qo'yardi.
O'sha kichik simda kattaroq sirt
Bu to'siqni chetlab o'tish uchun guruh elektrodning o'zini qayta loyihaladi. Ular ko'p tolali zanglamaydigan po'lat simlardan boshlab, ularni nanoo'lchamli g'ovaklarga to'la platina bilan qopladi. Buning uchun elektrokimyoviy cho'ktirish (electrodeposition) deb ataladigan jarayondan foydalanildi: bunda metall elektr toki yordamida eritmadan cho'ktiriladi. Natijada uch o'lchamli, shimgichsimon qoplama hosil bo'ldi. U elektrodni kattalashtirmagan holda elektr zaryadi to'qimaga o'tadigan maydonni kengaytirdi.
Ana shu qo'shimcha sirt tufayli har bir impuls qoplanmagan po'lat simga qaraganda ko'proq zaryadni xavfsiz yetkazib bera oladi. Tadqiqotchilarning aytishicha, aynan shu narsa jarohatdan keyingi ilk kunlardanoq stimulyatsiyani amalga oshirish imkonini berdi. Elektrodlar to'g'ridan-to'g'ri shikastlangan mushak ichiga joylashtirildi va butun sakkiz haftalik tadqiqot davomida ishlab turdi. Ularning impedansi, ya'ni elektrodning tok o'tishiga qanchalik qarshilik ko'rsatishini bildiruvchi ko'rsatkich, faqat biroz oshdi. Bu qurilma bitayotgan to'qima ta'sirida ham, takroriy stimulyatsiya ta'sirida ham yemirilmaganidan dalolat beradi.
Ichkaridan qayta qurilgan kuchliroq mushaklar
Implantatsiyadan so'ng elektrodlar jarohatdan keyin ikki hafta davomida har kuni bir soatlik stimulyatsiya seanslarini o'tkazdi, bu vaqtda hayvonlar uyg'oq bo'lib, erkin harakatlanardi. Sakkiz haftalik baholash davomida stimulyatsiya olgan hayvonlar boshlang'ich aylantiruvchi momentining (torque), ya'ni mushak hosil qiladigan buruvchi kuchning 90 foizini tikladi. Davolanmagan hayvonlarda esa bu ko'rsatkich jarohatgacha bo'lgan kuchning 71 foizida to'xtab qoldi.
Muhimi, guruh tahlili ko'rsatishicha, yaxshilanish yondagi sog'lom mushaklarning o'rnini qoplash uchun kattalashishi hisobiga emas, balki shikastlangan mushak ichidagi haqiqiy tuzilmaviy qayta tiklanish hisobiga yuz bergan.
«Bu natijalar erta bioelektron aralashuv shikastlangan to'qimani chandiqlanish emas, balki tiklanish tomon yo'naltira olishini namoyish etadi», — dedi Karnegi-Mellon universitetining materialshunoslik va muhandislik hamda biotibbiyot muhandisligi professori Tsaxi Koen-Karni. U loyihaga Pittsburg universitetining biomuhandislik professori Brayan Braun bilan birgalikda rahbarlik qilgan.
Keyingi qadamlar
Tadqiqot REPAIR (Regenerative Electronic Platform through Advanced Intelligent Regulation) deb nomlangan tashabbus doirasida bir necha yildan beri olib borilayotgan hamkorlikdagi ishning bir qismidir. Hozircha e'lon qilingan natijalar hayvonlarda o'tkazilgan tajribalarga asoslangan.
Tadqiqotchilar bu ishni kelajakdagi qurilmalar uchun poydevor deb biladi. Jarohatdan keyingi dastlabki davr davolash uchun foydalanish mumkin bo'lgan muddat ekanini ko'rsatib, ular erta elektr stimulyatsiyasini muhandislik usulida yaratilgan to'qima karkaslari (scaffolds), o'tkazuvchan gidrogellar (elektr tokini o'tkaza oladigan, suvga boy gellar) va regenerativ hujayra terapiyalari bilan birgalikda qo'llash mumkinligini taxmin qilmoqda.
«Umid qilamizki, bu topilmalar murakkab yaralarning bitishi va jarohatdan keyingi mushak tiklanishini qo'llab-quvvatlaydigan kompleks qurilmalarga erta elektr stimulyatsiyasini kiritish bo'yicha kelgusi sa'y-harakatlarga turtki beradi», — dedi maqolaning yetakchi muallifi, Karnegi-Mellon universiteti postdoktoranti Sem Gershanok.
Manbalar: Medical Xpress; Acta Biomaterialia (asl tadqiqot). Rasm: Carnegie Mellon University College of Engineering.
Izohlar
Izoh qoldirish uchun tizimga kiring Kirish