Sog'liq shaxsiy yutuqmi? Velnes madaniyatining ovozsiz bosimi
Jamoat salomatligi Maqola

Sog'liq shaxsiy yutuqmi? Velnes madaniyatining ovozsiz bosimi

Libi Bewijsshodaa 15 Jul, 2026 3 daqiqa o‘qish

Sog'liq shaxsiy yutuqmi? Velnes madaniyatining ovozsiz bosimi

Hammasi zararsizdek ko'ringan shiordan boshlanadi: «Sog'lig'ingizni nazoratga oling». Bir qarashda bu ibora ilhomlantiradi: hayotimizni yaxshilaydigan tanlovni qilish qo'limizda ekanini eslatadi. Biroq shu yuzaning ostida boshqa, ancha tashvishli xabar yashiringan: agar sog'lig'ingiz yomon bo'lsa, aybdor faqat o'zingiz.

Velnes madaniyatining neoliberal mafkuradagi paradoksi ana shu. Butun dunyoda odamlarni to'g'ri ovqatlanishga, ko'proq harakat qilishga, meditatsiya bilan shug'ullanishga va sakkiz soat uxlashga chaqirishadi, go'yo bu amaliyotlar jamiyatdan ajralgan holda, bo'shliqda mavjud. Sog'liq yuki butunlay bitta odamning yelkasiga tushadi, uni aslida shakllantiradigan tarkibiy kuchlar esa (daromadlar tengsizligi, «oziq-ovqat cho'llari», uzun ish kuni, tibbiy yordamning qanchalik ochiqligi) qulay tarzda soyada qoladi.

Velnes madaniyatining yuksalishi neoliberalizmning dunyo bo'ylab tarqalishiga to'g'ri keldi. Bu tizim shaxsiy erkinlikni, o'z kuchiga tayanishni va individual mas'uliyatni birinchi o'ringa qo'yadi. Bunday dunyoqarashda sog'liq jamoaviy huquq emas, shaxsiy yutuq sifatida taqdim etiladi. Sog'lom bo'lish, ya'ni intizom, aql-idrok va axloqiy salohiyatni isbotlash. Kasal bo'lish esa, aksincha, muvaffaqiyatsizlikka uchrash demakdir.

Bu mantiq kundalik hayotga singib ketdi. Instagram lentasini varaqlang: u yerda son-sanoqsiz blogerlar «o'zingizning yaxshiroq versiyangizga olib boradigan besh qadam»ni, smuzi-kosachalarni, yoga majmualarini va motivatsion iqtiboslarni taklif qiladi. Reklama har bir yurak urishini o'qiydigan gadjetlarni sotadi, go'yoki o'zini uzluksiz kuzatish farovonlikka eltuvchi eng qisqa yo'l. Sport zallari, qo'shimchalar, detoks dasturlari va onglilik ilovalari yagona va'da hisobiga yashaydi: o'zingizga sarmoya kiriting, shunda nihoyat mukammal sog'liqning qo'lga ilinmas holatiga erishasiz.

Lekin ko'pchilik uchun bu va'da hayotga to'g'ri kelmaydi. Organik mahsulotlar hashamat bo'lib qoladi, agar siz fastfud eng arzon va eng oson topiladigan variant bo'lgan mahallada yashasangiz. Tong otishidan avval yoga qilish imkonsiz, agar ikki joyda ishlab, uyquga ham vaqt topolmasangiz. Shunga qaramay velnes madaniyati o'z gapida turadi: muammo tizimda emas, sizda; sog'lom emassiz, demak, yetarlicha harakat qilmagansiz.

Sog'liqni bunday axloqiy o'lchovga solish shunchaki adolatsiz emas, balki xavfli. U surunkali kasalliklar, ruhiy qiyinchiliklar yoki nogironlik bilan yashayotgan odamlarda aybdorlik va uyat tuyg'usini uyg'otadi. U odamlarning ishonchsizligidan pul ishlaydigan, sabablar ustida ishlash o'rniga tez yechimlar sotadigan sanoatlarni boqadi. Va u siyosatchilarning diqqatini ancha yirik masalalardan chalg'itadi: oziq-ovqat siyosati, ishdagi stress, shahar rejalashtirish va iqlim o'zgarishi, bularning bari aholi salomatligiga chuqur ta'sir qiladi.

Gap shaxsiy mas'uliyatdan butunlay voz kechish haqida emas. Tanlovning ahamiyati bor. Ammo uni kontekstda tushunmoq kerak. Stressni yengish uchun chekadigan zavod ishchisi bilan shaxsiy murabbiy va yangi siqilgan sharbat sotib oladigan yirik kompaniya rahbari mutlaqo boshqa dunyolarda yashaydi. Ularni tenglashtirish sog'liqning ijtimoiy omillarini, ya'ni daromad, ta'lim, uy-joy va atrof-muhitni inobatga olmaslik demak. Tadqiqotlar qayta-qayta ko'rsatmoqda: bu omillar farovonlikni har qanday shaxsiy turmush tarzi tanlovidan aniqroq bashorat qiladi.

Bizga madaniy burilish kerak. Sog'liqni faqat bitta odamning emas, davlat, jamoalar va biznesning umumiy mas'uliyati sifatida qayta anglash lozim. Jamoat salomatligi kampaniyalari aybdorlik tuyg'usini uyg'otadigan ro'yxatlarni tarqatish o'rniga tizimli to'siqlar haqida gapirishi kerak. Media blogerlarning puxta tahrirlangan hayotinigina emas, farovonlikning turli shakllarini ko'rsatgani ma'qul. Eng muhimi esa: siyosat sog'liqning asoslarini, ya'ni to'yimli ovqatni, toza havoni, xavfsiz uy-joyni va arzon tibbiy yordamni imtiyoz emas, huquq sifatida mustahkamlashi shart.

Shu kunga qadar ovozsiz bosim yo'qolmaydi. Odamlar kaloriya sanashda, qadamlarni hisoblashda va holdan toyguncha meditatsiya qilishda davom etadi, o'z qadri sog'lig'ini qanchalik yaxshi boshqarishi bilan o'lchanadi deb ishonib. Jamiyat esa tarkibiy tengsizlikdan ko'z yumaverdi: aynan shu tengsizlik tufayli farovonlik ko'pchilik uchun umumiy imkoniyat emas, og'ir yukka aylanadi.

Manbalar

Crawford, R. (1980). Healthism and the medicalization of everyday life. International Journal of  Health Services, 10(3), 365–388.  https://doi.org/10.2190/3H2H-3XJN-3KAY-G9NY

Lupton, D. (1999). Risk and sociocultural theory: New directions and perspectives. Cambridge University Press.

McDonald, D., & Braun, V. (2022). Men’s health, neoliberalism, and healthism: A critical perspective. Social Theory & Health, 20(3), 239–258. https://doi.org/10.1057/s41285-021-00172-1

Scott, S. (2020). The politics and policies of wellness: Neoliberalism and the moral imperative of health. Journal of Health Politics, Policy and Law, 45(5), 839–862. https://doi.org/10.1215/03616878-8255451


neoliberal velnes madaniyati velnes madaniyatini tanqid qilish salomatlik shaxsiy mas'uliyat sifatida salomatlikdagi tengsizlik parhez madaniyati o'ziga g'amxo'rlik bosimi salomatlikning ijtimoiy determinantlari velnes industriyasi salomatlik va ijtimoiy sinf salomatlikda individualizm jamoat salomatligi

Ushbu postni baham ko'rish:

Yoqdirish (Yoqtirish uchun tizimga kiring)

Izohlar

Izoh qoldirish uchun tizimga kiring Kirish

Tegishli maqolalar