Саломатӣ дастоварди шахсист? Фишори хомӯши фарҳанги велнес
Саломатии ҷамъиятӣ Мақола

Саломатӣ дастоварди шахсист? Фишори хомӯши фарҳанги велнес

Libi Bewijsshodaa 15 Jul, 2026 4 дақиқа хониш

Саломатӣ дастоварди шахсист? Фишори хомӯши фарҳанги велнес

Ҳама чиз аз шиори зоҳиран безарар оғоз меёбад: «Саломатии худро таҳти назорат гиред». Дар назари аввал ин ибора рӯҳбаланд мекунад: ба мо хотиррасон мешавад, ки имкони интихоби беҳтар кардани зиндагӣ дар дасти худамон аст. Аммо дар зери ин сатҳ паёми дигари хеле ташвишовар ниҳон аст: агар саломатиатон бад бошад, гунаҳкораш танҳо худатон.

Парадокси фарҳанги велнес дар идеологияи неолибералӣ маҳз ҳамин аст. Дар саросари ҷаҳон мардумро ба хӯроки дуруст, ҳаракати бештар, медитатсия ва хоби ҳаштсоата даъват мекунанд, гӯё ин амалияҳо дар холигӣ, ҷудо аз ҷомеа вуҷуд доранд. Бори саломатӣ тамоман бар дӯши як шахс меафтад, вале қувваҳои сохторие, ки дар асл саломатиро шакл медиҳанд (нобаробарии даромад, «биёбонҳои хӯрокворӣ», рӯзи кории тӯлонӣ, дастрасӣ ба кӯмаки тиббӣ), бо роҳати хотир дар соя мемонанд.

Авҷи фарҳанги велнес бо паҳн шудани неолиберализм дар ҷаҳон рост омад. Ин низом озодии шахсӣ, такя ба қувваи худ ва масъулияти фардиро дар ҷои аввал мегузорад. Дар чунин ҷаҳонбинӣ саломатӣ на ҳуқуқи ҷамъиятӣ, балки дастоварди шахсӣ дониста мешавад. Сиҳат будан яъне исботи интизом, ақл ва арзиши ахлоқии худ. Бемор будан бошад, баръакс, маънои шикаст хӯрданро дорад.

Ин мантиқ ба зиндагии ҳаррӯза роҳ ёфт. Лентаи Instagram-ро варақ занед: дар он ҷо блогерони бешумор «панҷ қадам ба сӯи худи беҳтар»-ро, косаҳои смузӣ, маҷмӯаҳои йога ва иқтибосҳои ҳавасмандкунандаро пешниҳод мекунанд. Реклама гаҷетҳоеро мефурӯшад, ки ҳар зарбаи дилро мешуморанд, гӯё назорати доимии худ кӯтоҳтарин роҳ ба сӯи некӯаҳволист. Толорҳои варзишӣ, иловаҳо, барномаҳои детокс ва барномаҳои огоҳии зеҳнӣ аз ҳисоби як ваъда зиндаанд: ба худатон сармоя гузоред, он гоҳ ниҳоят ба ҳолати дастнорасии саломатии беайб мерасед.

Вале барои бисёриҳо ин ваъда бо воқеият мувофиқ нест. Маҳсулоти органикӣ айшу нуш мемонад, агар шумо дар маҳаллае зиндагӣ кунед, ки дар он фастфуд арзонтарин ва дастрастарин имконият аст. Пеш аз тулӯи офтоб йога кардан номумкин аст, вақте ки шумо дар ду ҷо кор мекунеду барои хоб ҳам вақт намеёбед. Бо вуҷуди ин, фарҳанги велнес аз гапи худ намегардад: мушкилӣ дар низом не, дар шумост; сиҳат нестед, пас, ба қадри кофӣ кӯшиш накардаед.

Чунин ахлоқӣ кардани саломатӣ на танҳо беадолатона, балки хатарнок аст. Он дар одамони гирифтори бемории музмин, мушкилоти рӯҳӣ ё маъюбӣ ҳисси гуноҳ ва шармро ба вуҷуд меорад. Он соҳаҳоеро сер мекунад, ки аз ноумедии одамон фоида мебинанд ва ба ҷои кор бо сабабҳои реша ҳалли зудро мефурӯшанд. Ва он таваҷҷуҳи сиёсатмадоронро аз масъалаҳои хеле калонтар дур мекунад: сиёсати хӯрокворӣ, стресс дар ҷои кор, банақшагирии шаҳр ва тағйирёбии иқлим, ки ҳамаашон ба саломатии аҳолӣ таъсири амиқ мерасонанд.

Сухан дар бораи тамоман даст кашидан аз масъулияти шахсӣ нест. Интихоб аҳамият дорад. Аммо онро бояд дар контекст фаҳмид. Коргари корхонае, ки барои паси сар кардани стресс тамоку мекашад, ва роҳбари ширкате, ки мураббии шахсӣ ва оби мевагии тоза мехарад, дар ду дунёи тамоман гуногун зиндагӣ мекунанд. Ин дуро баробар донистан яъне нодида гирифтани омилҳои иҷтимоии саломатӣ: даромад, таҳсил, манзил ва муҳит. Тадқиқотҳо борҳо нишон додаанд, ки маҳз ин омилҳо некӯаҳволиро аз ҳар интихоби фардии тарзи зиндагӣ дақиқтар пешгӯӣ мекунанд.

Ба мо тағйири фарҳангӣ лозим аст. Саломатиро бояд ҳамчун масъулияти муштараки давлат, ҷомеаҳо ва бизнес аз нав фаҳмид, на танҳо як шахс. Маъракаҳои саломатии ҷамъиятӣ бояд дар бораи монеаҳои низомӣ сухан гӯянд, на ин ки рӯйхатҳои гуноҳовар паҳн кунанд. Расонаҳо беҳтар аст шаклҳои гуногуни некӯаҳволиро нишон диҳанд, на танҳо зиндагии бодиққат таҳриршудаи блогеронро. Ва муҳимтар аз ҳама: сиёсат бояд асосҳои саломатӣ, яъне хӯроки серғизо, ҳавои тоза, манзили бехатар ва тибби дастрасро ҳамчун ҳуқуқ мустаҳкам кунад, на ҳамчун имтиёз.

То он вақт фишори хомӯш аз байн намеравад. Одамон калорияҳоро шумурдан, қадамҳоро пайгирӣ кардан ва то хастагӣ медитатсия карданро идома медиҳанд, бовар карда, ки арзиши онҳо бо он чен мешавад, ки саломатии худро чӣ қадар хуб идора мекунанд. Ҷомеа бошад аз нобаробарии сохторӣ чашм мепӯшад: маҳз ҳамин нобаробарӣ некӯаҳволиро барои бисёриҳо на имконияти умумӣ, балки бори гарон мегардонад.

Адабиёт

Crawford, R. (1980). Healthism and the medicalization of everyday life. International Journal of  Health Services, 10(3), 365–388.  https://doi.org/10.2190/3H2H-3XJN-3KAY-G9NY

Lupton, D. (1999). Risk and sociocultural theory: New directions and perspectives. Cambridge University Press.

McDonald, D., & Braun, V. (2022). Men’s health, neoliberalism, and healthism: A critical perspective. Social Theory & Health, 20(3), 239–258. https://doi.org/10.1057/s41285-021-00172-1

Scott, S. (2020). The politics and policies of wellness: Neoliberalism and the moral imperative of health. Journal of Health Politics, Policy and Law, 45(5), 839–862. https://doi.org/10.1215/03616878-8255451


фарҳанги неолибералии велнес танқиди фарҳанги велнес саломатӣ ҳамчун масъулияти шахсӣ нобаробарӣ дар саломатӣ фарҳанги парҳез фишори ғамхорӣ ба худ муайянкунандаҳои иҷтимоии саломатӣ саноати велнес саломатӣ ва табақаи иҷтимоӣ индивидуализм дар саломатӣ тандурустии ҷамъиятӣ

Ин навиштаро мубодила кунед:

Писанд омадан (Лутфан барои писанд кардан ворид шавед)

Шарҳҳо

Лутфан барои навиштани шарҳ ворид шавед Ворид шудан

Мақолаҳои марбут