Денсаулық жеке жетістік пе? Велнес мәдениетінің үнсіз қысымы
Бәрі зиянсыз көрінетін ұранмен басталады: «Денсаулығыңызды өз қолыңызға алыңыз». Алғашқы қарағанда бұл сөз тіркесі қанат бітіреді: өмірімізді жақсартатын таңдау жасау мүмкіндігі бізде екенін еске салады. Бірақ осы беткі қабаттың астында әлдеқайда алаңдатарлық басқа хабар жасырынып жатыр: егер денсаулығыңыз нашар болса, оған тек өзіңіз кінәлісіз.
Велнес мәдениетінің неолибералдық идеологиядағы парадоксы дәл осында. Дүние жүзінде адамдарды дұрыс тамақтануға, көбірек қозғалуға, медитация жасауға және сегіз сағат ұйықтауға шақырады, бұл тәжірибелер қоғамнан бөлек, бос кеңістікте өмір сүретіндей. Денсаулық жүгі түгелдей жеке адамның иығына түседі, ал оны шын мәнінде қалыптастыратын құрылымдық күштер (табыс теңсіздігі, «азық-түлік шөлдері», ұзақ жұмыс күні, медициналық көмектің қолжетімділігі) ыңғайлы түрде көлеңкеде қалады.
Велнес мәдениетінің өрлеуі неолиберализмнің әлемге таралуымен тұспа-тұс келді. Бұл жүйе жеке бостандықты, өз күшіне сүйенуді және жеке жауапкершілікті бірінші орынға қояды. Мұндай дүниетанымда денсаулық ұжымдық құқық емес, жеке жетістік ретінде көрсетіледі. Сау болу дегеніміз тәртіпті, парасатты және моральдық тұрғыдан лайықты екеніңді дәлелдеу. Ауру болу, керісінше, сәтсіздікке ұшырау деген сөз.
Бұл логика күнделікті өмірге сіңіп кетті. Instagram таспасын парақтап көріңіз: онда сансыз блогер «өзіңнің жақсырақ нұсқаңа апаратын бес қадамды», смузи тостағандарын, йога кешендерін және мотивациялық дәйексөздерді ұсынады. Жарнама әр жүрек соғысын санайтын гаджеттерді сатады, өзіңді үздіксіз бақылау әл-ауқатқа апарар ең қысқа жол сияқты. Спорт залдары, қоспалар, детокс бағдарламалары мен зейін қосымшалары бір ғана уәдемен күн көреді: өзіңізге инвестиция салыңыз, сонда сіз ақыры мінсіз денсаулықтың қолға түспес күйіне жетесіз.
Тек көпшілік үшін бұл уәде шындыққа сай емес. Фастфуд ең арзан әрі ең қолжетімді нұсқа болатын ауданда тұрсаңыз, органикалық өнім сәнге айналады. Екі жұмысты қатар алып жүріп, ұйқыға да уақыт таппасаңыз, таң атпай йога жасау мүмкін емес. Соған қарамастан велнес мәдениеті өз дегенінен қайтпайды: мәселе жүйеде емес, сізде; сау болмасаңыз, демек, жеткілікті тырыспағансыз.
Денсаулықты осылай моральдық өлшемге салу тек әділетсіз ғана емес, қауіпті. Ол созылмалы аурумен, психикалық қиындықпен немесе мүгедектікпен өмір сүретін адамдарда кінә мен ұят сезімін тудырады. Ол адамның сенімсіздігінен пайда табатын, түпкі себептермен жұмыс істеудің орнына жылдам шешім сататын салаларды асырайды. Әрі ол саясаткерлердің назарын әлдеқайда ірі мәселелерден алаңдатады: азық-түлік саясаты, жұмыстағы күйзеліс, қала жоспарлау және климаттың өзгеруі, бұлардың бәрі халық денсаулығына терең әсер етеді.
Әңгіме жеке жауапкершіліктен мүлде бас тарту туралы емес. Таңдаудың мәні бар. Бірақ оны контексте түсіну керек. Күйзелісті жеңу үшін темекі тартатын зауыт жұмысшысы мен жеке жаттықтырушы жалдап, жаңа сығылған шырын сатып алатын компания басшысы мүлдем басқа әлемде тұрады. Оларды теңестіру денсаулықтың әлеуметтік факторларын, яғни табысты, білімді, тұрғын үйді және қоршаған ортаны елемеу деген сөз. Зерттеулер қайта-қайта көрсетіп келеді: бұл факторлар әл-ауқатты кез келген жеке өмір салты таңдауынан дәлірек болжайды.
Бізге мәдени бетбұрыс керек. Денсаулықты тек жеке адамның емес, мемлекеттің, қоғамдастықтардың және бизнестің ортақ жауапкершілігі ретінде қайта пайымдау қажет. Қоғамдық денсаулық науқандары кінә сезімін тудыратын тізімдерді таратудың орнына жүйелік кедергілер туралы айтуы тиіс. Медиа блогерлердің мұқият өңделген өмірін ғана емес, әл-ауқаттың алуан түрін көрсеткені жөн. Ең бастысы: саясат денсаулықтың негіздерін, яғни толыққанды тамақты, таза ауаны, қауіпсіз баспананы және қолжетімді медицинаны артықшылық емес, құқық ретінде бекітуі керек.
Ол болғанша үнсіз қысым еш жоғалмайды. Адамдар калория санауды, қадам бақылауды және шаршағанша медитация жасауды жалғастырады, өз құндылығы денсаулығын қаншалықты жақсы басқаратынымен өлшенеді деп сеніп. Ал қоғам құрылымдық теңсіздіктен көз жұма береді: дәл сол теңсіздіктің салдарынан әл-ауқат көпшілік үшін ортақ мүмкіндік емес, ауыр жүкке айналады.
Әдебиеттер
Crawford, R. (1980). Healthism and the medicalization of everyday life. International Journal of Health Services, 10(3), 365–388. https://doi.org/10.2190/3H2H-3XJN-3KAY-G9NY
Lupton, D. (1999). Risk and sociocultural theory: New directions and perspectives. Cambridge University Press.
McDonald, D., & Braun, V. (2022). Men’s health, neoliberalism, and healthism: A critical perspective. Social Theory & Health, 20(3), 239–258. https://doi.org/10.1057/s41285-021-00172-1
Scott, S. (2020). The politics and policies of wellness: Neoliberalism and the moral imperative of health. Journal of Health Politics, Policy and Law, 45(5), 839–862. https://doi.org/10.1215/03616878-8255451
Пікірлер
Пікір қалдыру үшін жүйеге кіріңіз Кіру