Меҳнати аз ҳад зиёд ва мағзи наврасон
Мақола

Меҳнати аз ҳад зиёд ва мағзи наврасон

team6 30 Aug, 2025 5 дақиқа хониш

Чаро бояд аз кори аз ҳад зиёд огоҳ бошем?

Мағзи инсон смартфони муосирро ба хотир меорад. Он низ барои дуруст кор кардан ба истироҳат, хоби босифат ва мувозинат байни меҳнат ва зиндагӣ ниёз дорад. Агар мо аз имконияти мағз аз ҳад зиёд истифода бурданро идома диҳем, алалхусус дар давраи наврасӣ, он хаста шудан мегирад. Баъзан бошад, дар сатҳи ба назар нонамоён, он ба тағйиротеро дучор мешавад, ки мо интизор набудем. Ин тағйирот метавонад ба саломатии ояндаи мо таъсири ҷиддӣ расонад.

Мағз ба бори аз ҳад зиёд чӣ гуна ҷавоб медиҳад?

Вақте ки мағз бештар аз одат фаъолият мекунад, он оҳиста «сӯхта» мешавад, яъне ба шакли амиқи хастагӣ — «бёрнаут» дучор мегардад. Бёрнаут оқибати асосии кори аз ҳад зиёд буда, аз он бисёр ҳолатҳои дигари манфӣ сарчашма мегиранд.

Барои фаҳмидани ин раванд бояд ба он назар кард, ки дар дохили организм чӣ рӯй медиҳад. Системаҳои ҳуҷайравӣ, гормонӣ ва асаби шахсе, ки аз ҳад зиёд кор мекунад, дер боз бе тикшавӣ ба зӯр кор мекунанд. Гап на дар бораи хастагии одӣ, балки дар бораи аз кор мондани тамоми система, аз даст додани қобилияти организм барои барқарор шудан меравад. Олимон инро «аз даст додани захираҳои метаболикӣ» меноманд.

Манбаи асосии истеҳсоли энергияи мағз — митохондрияҳои ҳуҷайраҳои мағз мебошанд. Онҳо дар ҳуҷайраҳо нақши «корхонаи энергия»-ро иҷро мекунанд. Ҳангоми стресси аз ҳад зиёд, митохондрияҳо таҳти таъсири зарарҳои оксидшавӣ ва сигналҳои илтиҳобӣ аз кор мемонанд. Дар натиҷа истеҳсоли энергия суст мешавад ва организм ҳангоми нигоҳ доштани мувозинат ва барқароршавӣ бо мушкилот дучор мегардад.

Дар натиҷаи борикунии аз ҳад зиёди мағз дар давоми муддати тӯлонӣ, дар системаи гормонҳо низ вайронкуниҳо рух медиҳанд. Сатҳи кортизол тағйир меёбад ва захираҳои энергия кам мешаванд. Бёрнаут на ҳамеша дар шакли ғам ё афсурдагӣ зоҳир мешавад. Он бештар тавассути пастравии мотивасияи дарунии инсон, сардшавии эҳсосӣ ва камшавии сатҳи допамин намоён мегардад. Чунин одамон ҳатто ба иҷрои вазифаҳои сода низ шавқ надоранд ва аз воқеият дур мешаванд.

Одамон чӣ гуна ба дараҷаи кори аз ҳад зиёд мерасанд?

Кори аз ҳад зиёд одатан вақте рух медиҳад, ки ҳаҷми меҳнати инсон аз меъёр зиёд шуда, шахс бисёр ва дар давоми муддати тӯлонӣ кор мекунад. Ин на танҳо хастагии ҷисмонӣ, балки хастагии ақлӣ ва эҳсосиро низ дар бар мегирад.

Имрӯз одамон аксар вақт ба худ талаботи бениҳоят баланд мегузоранд, вазифаҳоеро муайян мекунанд, ки иҷрои онҳо дар мӯҳлатҳои хеле кӯтоҳ ғайриимкон аст. Талаботи ҷои кор, имтиҳонҳои хонандагон, одати «шабона хондан ё кор кардан»-и донишҷӯён ва кормандон, кор кардан беш аз 50 соат дар як ҳафта — ҳамаи инҳо барои мағз бори доимӣ мебошанд. Дар натиҷа, инсон ҳам ба таври шуурӣ, ҳам ба таври ношуурона одати кор кардан ва фикр карданро ташаккул медиҳад, гӯё ҳатто вақте танаффус нест ҳам, мағзи ӯ ҳамеша дар фаъолият боқӣ мемонад.

Кори аз ҳад зиёд ба кадом мушкилоти саломатӣ оварда мерасонад?

Кори зиёд метавонад сохтори мағзро низ тағйир диҳад. Таҳқиқот нишон медиҳанд, ки дар мағзи одамоне, ки дар давоми муддати тӯлонӣ кор мекунанд, дар минтақаҳои марбут ба идоракунии эҳсосот ва хотира фарқиятҳои назаррас пайдо мешаванд. Муайян шудааст, ки дар одамони бештар аз меъёр коркунанда 17 минтақаи мағз аз дигарон фарқ мекунад.

Ба ғайр аз ин, кор кардан беш аз 61 соат дар як ҳафта хатари баланд шудани фишори хунро зиёд мекунад. Кори аз ҳад зиёд вақти хобро кӯтоҳ мекунад, ки ин боиси хастагӣ мегардад. Дар чунин ҳолат тарзи ҳаёти солим низ вайрон мешавад: инсон ба тамокукашӣ ва истеъмоли машрубот майл пайдо мекунад, фаъолияти ҷисмонӣ кам мешавад.

Чаро ин ҳолат хатарнок аст?

Худи олимон низ аз баъзе натиҷаҳо ба ҳайрат афтодаанд. Таҳқиқоти онҳо нишон додааст, ки стресси шадид дар давоми муддати тӯлонӣ ба тағйироти дар мағз эҳсосшаванда оварда мерасонад. Баъзан мушоҳида шудааст, ки ҳаҷми баъзе минтақаҳои мағз калон мешавад. Масалан, усули махсуси МРТ бо номи таҳлили атлас нишон додааст, ки дар одамони аз ҳад зиёд коркунанда ҳаҷми қисми пешонии мағз — гируси миёнаи фронталӣ 19 фоиз аз меъёр калонтар аст.

Чунин тағйирот барои саломатии ҷисмонӣ низ хатарнок аст. Дар одамоне, ки дар давоми муддати тӯлонӣ меҳнат мекунанд, бемориҳои дилу рагҳо, вайроншавии мубодилаи моддаҳо ва мушкилоти саломатии рӯҳӣ зиёд мешаванд. Тибқи маълумоти Созмони ҷаҳонии тандурустӣ, одамоне, ки беш аз 55 соат дар як ҳафта кор мекунанд, хатари гирифтор шудан ба инсултро 35 фоиз зиёд мекунанд. Созмони байналмилалии меҳнат бошад қайд кардааст, ки дар саросари ҷаҳон ба сабаби кори аз ҳад зиёд дар як сол беш аз 800 ҳазор нафар инсон фавт мекунад.

Мисоли воқеӣ аз ҳаёт

Лиза Чой, таҳлилгари бизнеси 53-сола, аломатҳои аввалини худро ҷиддӣ қабул накарда буд. Вай тарзи ҳаёти фаъол дошт, зуд-зуд бо велосипед мерафт ва аз хӯрокҳои равғанӣ парҳез мекард. Ҳама медиданд, ки вай ба бемори маъмулии сактаи дил монанд нест. Аммо вай дар як ҳафта 60 соат кор мекард, шабона низ дар пеши компютер нишаста лоиҳаҳо мебурд ва барои аз мӯҳлат нагузаштан худро аз ҳад зиёд зӯр медод.

Рӯзе, вақте ки дар сина дарди сахт ҳис кард, вай ба беморхона муроҷиат намуд ва фаҳмид, ки дар артерияи дилаш даррафтагӣ пайдо шудааст. Ин бемории нодире буд, ки одатан дар занони ҷавон рух медиҳад. Духтурон гуфтанд, ки ба вай ангиопластика лозим аст, аммо Лиза худро тасаллӣ дода мегуфт: «вақтам нест, дар кор лоиҳаҳои муҳоҷират интизори ман ҳастанд». Чунин мисолҳо дар зиндагии кории имрӯзаи мо торафт бештар ба назар мерасанд.

Аз кори аз ҳад зиёд чӣ гуна метавон эмин монд?

Аксарият ҳамчун маслиҳат мегӯянд: «бештар бихоб», «истироҳат кун», «медитатсия кун». Аммо барои шахсе, ки воқеан ба бёрнаут гирифтор шудааст, ин чорабиниҳо кофӣ нестанд. Зеро мушкилот амиқтар аст — дар тамом шудани захираҳои метаболикӣ. Аз ин рӯ, дунёи дарунии инсон низ бояд аз нав барқарор шавад.

Барои ин пеш аз ҳама идораи дурусти вақт муҳим аст. Тартиб додани вазифаҳо, супоридани вазифаҳои хурди изофӣ ба дигарон ва тамаркуз кардан ба як кор дар як вақт самаранок аст. Бояд истироҳатро ба раванди кор ворид кард, аз чизҳои парешонкунанда дурӣ ҷуст ва байни кор ва зиндагии хонагӣ марзи равшан гузошт. Инсон бояд марзи меҳнати худро муайян кунад, аз рухсатии худ истифода барад ва усулҳои солими истироҳатро ба амал татбиқ намояд. Танҳо дар ин сурат ҳам самаранокии кор ва ҳам саломатии рӯҳӣ ва ҷисмонӣ нигоҳ дошта мешавад.

майнаи наврасон хастагии наврасон рушди майна дар наврасӣ стресси музмин дар наврасон камхобӣ дар наврасон қишри префронталӣ бори таҳсилӣ саломатии равонии наврасон наврас чанд соат хоб бояд кунад кортизол ва стресс изтироб дар наврасон

Ин навиштаро мубодила кунед:

Писанд омадан (Лутфан барои писанд кардан ворид шавед)

Шарҳҳо

Лутфан барои навиштани шарҳ ворид шавед Ворид шудан

Мақолаҳои марбут