Шектен тыс еңбек және жасөспірімдер миы
Мақала

Шектен тыс еңбек және жасөспірімдер миы

team6 30 Aug, 2025 4 мин оқу

Неге артық жұмыс істеуден сақ болуымыз керек?

Адам миы заманауи смартфонды еске түсіреді. Ол да дұрыс жұмыс істеуі үшін демалысқа, сапалы ұйқыға және еңбек пен өмір арасындағы теңгерімге мұқтаж. Егер біз мидың мүмкіндігінен артық пайдалануды жалғастыра берсек, әсіресе жасөспірімдік кезеңде, ол шаршай бастайды. Кейде байқалмайтын дәрежеде, біз күтпеген өзгерістерге тап болады. Бұл өзгерістер болашақтағы денсаулығымызға елеулі әсер етуі мүмкін.

Ми шектен тыс жүктемеге қалай жауап қайтарады?

Ми әдеттегіден көбірек жұмыс істегенде, ол баяу «жанып кетеді», яғни шаршаудың терең түрі — «күйіп кету» (burnout) жағдайына тап болады. Күйіп кету артық жұмыс істеудің негізгі салдары болып табылады және одан басқа да көптеген жағымсыз жағдайлар туындайды.

Бұл процесті түсіну үшін организм ішінде не болатынына назар аудару қажет. Шектен тыс жұмыс істейтін адамның жасушалық, гормондық және жүйке жүйелері ұзақ уақыт бойы қалпына келмей, кернеуде жұмыс істейді. Әңгіме қарапайым шаршау туралы емес, бүкіл жүйенің істен шығуы, организмнің өзін-өзі қалпына келтіру қуатын жоғалтуы туралы болып отыр. Ғалымдар мұны «метаболикалық қорлардың таусылуы» деп атайды.

Мидың энергия өндіретін негізгі көзі — ми жасушаларының митохондриялары. Олар жасушаларда «энергия зауыты» қызметін атқарады. Артық стресс кезінде митохондриялар тотығу зақымдары мен қабыну сигналдарының әсерінен істен шығады. Нәтижесінде энергия өндіру баяулайды, организм теңгерімді сақтауда және қалпына келуде қиындыққа тап болады.

Ұзақ уақыт бойы мидың шектен тыс жүктелуі салдарынан гормондар жүйесінде де бұзылулар орын алады. Кортизол деңгейі өзгеріп, энергия қорлары азаяды. Күйіп кету әрдайым қайғы немесе депрессия түрінде көрінбейді. Ол көбінесе адамның ішкі мотивациясының төмендеуі, эмоционалдық салқындауы және дофамин деңгейінің азаюы арқылы байқалады. Мұндай адамдар қарапайым тапсырмаларды орындауға да қызықпай қалады, шындықтан алшақтайды.

Адамдар қалай шектен тыс жұмыс істеу деңгейіне жетеді?

Артық жұмыс істеу әдетте адамның еңбек көлемі нормадан асып кеткенде, өте көп және ұзақ уақыт бойы жұмыс істегенде орын алады. Бұл тек дене шаршауын ғана емес, ақыл-ой және эмоционалдық шаршауды да қамтиды.

Бүгінгі күні адамдар көбінесе өздеріне тым үлкен талап қояды, өте қысқа мерзімде орындалуы мүмкін емес тапсырмалар белгілейді. Жұмыс орнындағы талаптар, оқушылардың емтихандары, студенттер мен қызметкерлердің «түнімен оқу немесе жұмыс істеу» әдеті, аптасына 50 сағаттан артық жұмыс істеу — осының бәрі ми үшін тұрақты жүктемеге айналады. Нәтижесінде адам саналы түрде де, санасыз түрде де жұмыс істеу және ойлау әдетін қалыптастырып алады, тіпті үзіліс болмаса да, миы үнемі белсенділікте қалады.

Шектен тыс жұмыс істеу қандай денсаулық мәселелеріне әкеледі?

Көп жұмыс істеу ми құрылымын да өзгертуі мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, ұзақ уақыт жұмыс істейтін адамдардың миында эмоционалдық басқару және жады бойынша жауапты аймақтарда айтарлықтай айырмашылықтар пайда болады. Әдеттегіден көп жұмыс істеген адамдардың 17 ми аймағы басқалардан ерекшеленетіні анықталған.

Сонымен қатар, аптасына 61 сағаттан көп жұмыс істеу артериялық қысымның жоғарылау қаупін күшейтеді. Артық жұмыс ұйқы уақытын қысқартады, бұл өз кезегінде шаршауға әкеледі. Мұндай жағдайда салауатты өмір салты да бұзылады: адам темекі шегуге, алкоголь ішуге бейім болады, дене белсенділігі азаяды.

Неге бұл жағдай қауіпті?

Ғалымдардың өздері де кейбір нәтижелерге таңғалған. Олардың зерттеулері көрсеткендей, ұзақ уақыт бойы күшті стресс миде байқалатын өзгерістерге әкеледі. Кейде мидың кейбір аймақтарының көлемі ұлғаятыны да байқалған. Мысалы, атлас талдауы деп аталатын арнайы МРТ әдісі шектен тыс жұмыс істейтін адамдарда мидың маңдай бөлігі — орта фронталь гирус көлемі әдеттегіден 19 пайызға үлкен болатынын көрсеткен.

Мұндай өзгерістер дене денсаулығы үшін де қауіпті. Ұзақ уақыт бойы еңбек ететін адамдарда жүрек қан тамырлары ауруларының, зат алмасу бұзылыстарының және психикалық денсаулық мәселелерінің саны артады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметтеріне сәйкес, аптасына 55 сағаттан артық жұмыс істейтін адамдардың инсульт алу қаупі 35 пайызға артады. Халықаралық еңбек ұйымы бүкіл әлем бойынша артық жұмыс салдарынан жылына 800 мыңнан астам адам қайтыс болатынын атап өткен.

Өмірден нақты мысал

53 жастағы бизнес-талдаушы Лиза Чой өзінің алғашқы белгілерін елеусіз қалдырған. Ол белсенді өмір салтын ұстанатын, жиі велосипед тебетін, майлы тағамдардан бас тартатын. Оның жүрек ұстамасы үшін әдеттегі науқасқа ұқсамайтынын бәрі көретін. Алайда ол аптасына 60 сағаттай жұмыс істейтін, түндері де компьютер алдында отырып жобалар жүргізетін, мерзімдерді кешіктірмеу үшін өзін-өзі күшпен жұмыс істететін.

Бір күні кеудесінде қатты ауырсыну сезіліп, ол ауруханаға жүгінді және жүрек артериясында жыртылу анықталғанын естіді. Бұл ауру әдетте жас әйелдерде кездесетін сирек жүрек ауруы еді. Дәрігерлер оған ангиопластика қажет екенін айтты, бірақ Лиза өзін «уақытым жоқ, жұмыста миграция жобалары күтіп тұр» деп жұбатқан. Мұндай мысалдар бүгінгі жұмыс өмірімізде барған сайын жиі кездесіп жатыр.

Артық жұмыс істеуден қалай сақтануға болады?

Көпшілік кеңес ретінде «көбірек ұйықта», «дем ал», «медитация жаса» дейді. Алайда нағыз күйіп кетуге тап болған адам үшін мұның өзі жеткіліксіз болады. Себебі мәселе тереңірек — метаболикалық қорлардың таусылуында. Сондықтан адамның ішкі әлемі де қайта қалпына келуі керек.

Ол үшін ең алдымен уақытты дұрыс басқару маңызды. Тапсырмаларды реттеу, артық ұсақ тапсырмаларды басқаларға тапсыру, бір уақытта тек бір іске назар аудару тиімді болады. Демалысты жұмыс процесіне қосу, алаңдатушы нәрселерден аулақ болу және жұмыс пен үй өмірі арасында нақты шекара қою қажет. Адам өзінің еңбек шекарасын белгілеуі, демалысын пайдалануы және салауатты дем алу тәсілдерін іс жүзінде қолдануы қажет. Тек сонда ғана еңбек өнімділігі де, психикалық және дене денсаулығы да сақталады.

жасөспірімдер миы жасөспірімдердегі шаршау жасөспірімдік кезеңде ми дамуы жасөспірімдердегі созылмалы стресс жасөспірімдердегі ұйқы тапшылығы префронтальды қыртыс оқу жүктемесі жасөспірімдердің психикалық денсаулығы жасөспіріміне қанша ұйқы керек кортизол және стресс жасөспірімдердегі мазасыздық

Бұл жазбамен бөлісу:

Ұнайды (Мақалаларды ұнату үшін жүйеге кіріңіз)

Пікірлер

Пікір қалдыру үшін жүйеге кіріңіз Кіру

Ұқсас мақалалар