Miya va tabletkalar: nima uchun odatlar doimo g'alaba qiladi
Nima uchun bizga kognitiv yaxshilash kerak? Bu faqat o'qish va maktab yoki universitetda ishlatiladimi, yoki haqiqiy hayotda ham zarurmi? Javob: ha, har doim. Kognitiv qobiliyatlar qanchalik yuqori bo'lsa, moliyaviy daromad va farovonlik shunchalik yaxshi bo'ladi. Yuqori kognitiv qobiliyatlar ma'lumotni tezroq qayta ishlash va jamiyatga hissa qo'shish ehtimolini oshiradi. Bu esa bugungi dunyoda oltin qiymatiга ega.
Kognitiv yaxshilashga ikki usul orqali erishish mumkin: dorilar va odatlar. Birinchisi qisqa muddatli va ma'lum yon ta'sirlarga ega. Ikkinchisi esa uzoq muddatli, chunki u neyral rivojlanishga ta'sir qiladi, ayniqsa o'smirlik davrida. Shunga qaramay, ko'pchilik tabiiy manbalar o'rniga kimyoviy moddalarni tanlab, dorilarni afzal ko'radi.
Ko'pchilik aqlli dorиlarni qo'llab-quvvatlasa-da, pozitsiyamni aniq bayon qilaman: umumiy salomatlik uchun eng yaxshi yo'l, bu qobiliyatlarni kuchaytiruvchi odatlarni rivojlantirish, shu bilan birga immunitet salomatligi uchun zarur bo'lgan oziq-ovqat va vitaminlar iste'molini unutmaslikdir. Vitaminlar va minerallar sog'liqni va uyquni mustahkamlaydi. Sog'lom immunitet va sog'lom uyqusiz miyaga muhim paytlarda hushyorlik va diqqatni saqlash qiyin bo'ladi.
Neyrobiologiya nima deydi
Qisqa muddatli aqlli dorilar diqqatni to'plashning eng qisqa yo'li kabi tuyulishi mumkin, lekin ular aslida haqiqiy intellektni quradigan jarayonlarni chetlab o'tadi. Haqiqiy o'rganish va aqlli bo'lish uzoq muddatli potentsiatsiyadan, ya'ni takrorlash orqali sinapslarning mustahkamlanishidan kelib chiqadi, sun'iy kimyoviy moddalardan emas. Serotonin, dopamin va asetilxolin kabi neyrotransmitterlar aminokislotalar, mikronutrientlar va foydali yog'lardan hosil bo'ladi: antioksidantlar, omega-3 va B guruhi vitaminlari. Miya mutanosiblikni yoqtiradi, haddan tashqari holatlarni emas: neyral tizimlar nozik tartibga solishga asoslangan, sog'lom odatlar esa barqaror neyrotransmitter darajalarini va mustahkam neyral tarmoqlarni saqlaydi.
Kogniсiya tez ta'sir qiluvchi kimyoviy moddalar yoki sakrashlar orqali emas, balki tizimning umuman barqarorligi orqali o'sadi. Aqlli dorilar esa prefrontal korteksni haddan ziyod qo'zg'atadi, miyani dopamin bilan to'ldiradi (shuning uchun kofein kabi moddalardan keyin o'zingizni jonli va uyg'oq his qilasiz) va uyqu sikllarini buzadi, bu esa xotira, diqqat va ijodkorlik zanjirlari zaiflashtiradi. Vaqt o'tishi bilan miya sun'iy kimyoviy retseptorlarga moslashib, hushyorlikni saqlash tobora qiyinlashadi. Xususan, stimulyatorlar miyani dopamin va norepinefrin bilan to'ldiradi, va retseptorlaring vaqt o'tishi bilan kamroq sezgir bo'ladi. Bu o'qishga tabiiy istakni kamaytiradi, yuqori doza bo'lmasa diqqatni to'plash qiyinlashadi va hissiy beqarorlik, ya'ni g'azab, asabiylashish, depressiya paydo bo'ladi. Nihoyat, bu dorilar prefrontal korteksni giperfaol holatga soladi, bu esa tanqidiy fikrlash va muammolarni hal qilishni susaytiradi. Shuning uchun bu dorilar katta xavf sifatida tan olinadi, chunki yuqori dozalarda narkotik sifatida ham ishlatilishi mumkin.
Miyani chindan ham o'tkirlashtiruvchi odatlar
Neyrobiologik asoslarni ko'rib chiqqandan so'ng, kognitiv qobiliyatlarni chindan ham kuchaytiruvchi eng yaxshi o'qish odatlarini ko'rib chiqaylik.
Takrorlash. Biror narsani qayta-qayta takrorlaganingizda, neyral aloqalaringizni mustahkamlaysiz. Shunday tasavvur qiling: bir xil ma'lumotni takrorlaganingizda, u xotirangizga o'rnashib boradi. Qachon eslatmalaringizga qaytmasangiz, avval faollashtirgan xuddi shu neyronlar va signallarni yana ishga tushirasiz. Ular qanchalik ko'p ishlasa, unutish shunchalik qiyinlashadi.
Faol eslash. Faqat bilimlarni sinab ko'radigan ilovalar emas, balki hozir nima tushunganingizni va nima bilishingizni chinakamiga sinab ko'radiganlar. Bu o'qish jarayonini to'liq kuchaytiradi. Qachon xato yo'l qo'ysangiz, yozing: nima uchun xato qilganingiz, nimani o'tkazib yuborganingiz va keyingisida nima qilajagingizni. Odamlar xatolaridan eng yaxshi o'rganadi, chunki bu paytda prefrontal korteks va gippokamp eng faol bo'ladi.
Mavzularni aralashtirish va bog'lash. O'rganayotgan narsangizni real hayot va boshqa o'rganayotgan yoki yoqtirgan narsalaringizga bog'lash uchun hamma narsani qiling. Richard Feynman aytganidek, o'qishni ko'rib, ushlab, his qila oladigan dunyoga aylantirganda, siz avtomatik ravishda uni tasavvur qilasiz, va bu to'liq tushunishga olib keladi. To'liq tushungan narsangizni hech qachon unutmaysiz, hatto bu 100 sahifalik material bo'lsa ham. Bundan tashqari, ong xaritalari va chizmalar miyangizni turli nuqtai nazardan qarashga majburlay, til tarmoqlari bilan birga naqsh tanish tarmoqlarini faollashtiradi.
Xulosa
Barcha tez narsalar yon ta'sirga ega. Aqlli dorilar diqqatni oshirishning eng qisqa va eng yaxshi yo'li bo'lib tuyulishi mumkin, lekin ularning yon ta'sirlari afzalliklardan ancha ustun turadi. Buning o'rniga, odatlaringizni yaxshilashga va haqiqiy o'zingizga sarmoya kiritishga e'tibor qarating. Kimyoviy moddalar siz bilan abadiy qolmaydi, lekin miyangiz qoladi.
Neyroetika seriyasi: asosiy savolga javob: tashqi dunyo ichni qanday shakllantiradi?
Izohlar
Izoh qoldirish uchun tizimga kiring Kirish