Мағз дар торикӣ низ мебинад: оё хобҳо биноии моро наҷот додаанд?
Нейроилм Мақола

Мағз дар торикӣ низ мебинад: оё хобҳо биноии моро наҷот додаанд?

Avazbek Abdujalolov 15 Jul, 2026 5 дақиқа хониш

Мағз дар торикӣ низ мебинад: оё хобҳо биноии моро наҷот додаанд?

Муқаддима

Агар пӯшидани чашм дар ҳар шаб замоне биноии моро зери хатар мегузошт, чӣ мешуд?

Барои одамони қадим торикӣ на танҳо нороҳатӣ буд. Он хатарнок буд. Шаб аз паси шаб мағз соатҳо бе иттилооти биноӣ мемонд. Асабшиносии муосир чизи ғайричашмдоштро мегӯяд: агар қисме аз мағз кор накунад, он бекор наменишинад. Он тағйир меёбад. Ба он вазифаи дигар супорида мешавад. Аз ин ҷо саволи ҷолибе бармеояд: чӣ гуна ниёгони мо дар давоми хобҳои дароз ва торикии шабона қобилияти биноии худро гум накарданд?

Яке аз ҷавобҳои эҳтимолӣ дар хобҳо ниҳон аст.

Хобҳо, махсусан дар ширхӯрон, бениҳоят тасвирӣ ҳастанд. Ҳатто бо чашмони пӯшида мағз манзараҳо, чеҳраҳо, табиат ва ҳаракатро равшан мекашад. Имрӯз муҳаққиқон гумон мекунанд, ки ин тасодуф нест. Хобдидан метавонад як стратегияи эволютсионӣ бошад: роҳи зинда нигоҳ доштани мағзи биноӣ дар вақте ки чашмон аз кор мемонанд.

Мағз бекорнишастанро дӯст намедорад

Мағзи инсон бениҳоят мутобиқшаванда аст. Ин хосият нейропластикӣ (neuroplasticity) ном дорад: мағз метавонад вобаста ба тарзи истифодааш худро аз нав созмон диҳад. Ин чандирӣ қувваи бузург аст, вале нархи худро дорад.

Тадқиқотҳо бо иштироки одамоне, ки ҳамагӣ чанд рӯз чашмбаста буданд, нишон медиҳанд, ки қишри биноӣ (visual cortex), яъне бахши масъули дидан, зуд ба ҳиссиёти дигар, ба ламс ва садо, вокуниш нишон медиҳад. Дар озмоишҳо иштирокчиёни чашмбаста хатти Брайл ё садоҳоро тавассути минтақаҳое коркард мекарданд, ки одатан ба дидан хизмат мекунанд. Ин чизи муҳимро мефаҳмонад: мағз барои тағйир моҳҳо ё солҳо интизор намешавад. Азнавсозӣ метавонад дар давоми чанд соат ё чанд рӯз оғоз ёбад.

Акнун одамони қадимро тасаввур кунед. Шабҳои дароз. Рӯшноии сунъӣ нест. Хоби чандсоата. Барои мағзи биноӣ, ки барои коркарди доимии ҷаҳон ташаккул ёфтааст, ин метавонист хатарнок бошад. Агар қишри биноӣ хеле дароз бефаъолият мемонд, вазифаҳои дигар метавонистанд онро ишғол кунанд. Пас ин чӣ гуна пешгирӣ шуд?

Хобҳо ҳамчун машқи шабонаи мағз

Хобҳо шояд ҳамчун муҳофизати табиӣ амал карда бошанд.

Дар давраи хоби REM, яъне хоб бо ҳаракати босуръати чашмон, мағз фаъолияти баланд дорад. Дар ин ҳолат нейронҳои қишри биноӣ мисли вақте ки мо бедорем ва ҷаҳонро тамошо мекунем, шабеҳ импулс медиҳанд. Ҳатто чашмон дар зери пилкҳои пӯшида ҳаракат мекунанд, гӯё ашёро дар муҳити хоб пайгирӣ кунанд. Ба таври содда: мағз диданро тақлид мекунад.

Ҳамин фаъолияти дохилии биноӣ метавонад шарҳ диҳад, ки чаро қишри биноӣ бо вуҷуди соатҳо торикӣ устувор мемонад. Ҳарчанд ба чашм рӯшноӣ намедарояд, мағз тавассути хобҳо занҷирҳои биноии худро кор мефармояд. Аз нигоҳи эволютсионӣ ин ҳалли мантиқист. Ширхӯроне, ки системаи биноияшон шабона фаъол мемонд, омодаи шикор, гурез ё роҳёбӣ бедор мешуданд. Онҳое, ки сохторҳои мағзашон аз бефаъолиятии дароз заиф мешуд, дар вазъи хеле нобаробар меафтоданд. Вақте ки ҷаҳони берун нопадид мешуд, хобҳо шояд ба фаъол нигоҳ доштани минтақаҳои осебпазири мағз кӯмак карда бошанд.

Чаро хобҳо ин қадар тасвирӣ ҳастанд

На ҳар фикр тасвир аст, вале хобҳо қариб ҳамеша тасвиранд. Ҳатто касоне, ки дар бедорӣ кам бо тасвир фикр мекунанд, аксар вақт аз образҳои равшани хоб нақл мекунанд. Дар таҷрибаи хоб чеҳраҳо, ҳаракат, умқ ва ранг ҳукмфармост. Ин нишон медиҳад, ки хобҳо садои тасодуфӣ нестанд, балки фаъолияти сохтормандии мағзанд.

Асабшиносон бар онанд, ки ин ғановати тасвирӣ аз фаъолшавии қавии лаби пушти сар (occipital lobe), маркази биноии мағз, дар давраи хоби REM бармеояд. Дар айни замон бахшҳои масъули мантиқ ва худидоракунӣ камфаъоланд, бинобар ин образҳо бе санҷиши воқеият озодона ҷорӣ мешаванд. Маҳз ҳамин омезиш муҳити беҳтаринро барои машқи системаи биноӣ фароҳам меорад: таҳрики шадид бидуни иттилооти беруна.

Ҷолиб он аст, ки касоне, ки биноии худро дар синни калонсолӣ гум мекунанд, солҳои зиёд хобҳои тасвирӣ мебинанд. Вале нобиноёни модарзод чунин хоб тамоман намебинанд. Ин фикрро қавӣ тасдиқ мекунад, ки хобҳо ба занҷирҳои ташаккулёфтаи биноии мағз вобастаанд ва дар нигоҳдории онҳо фаъолона нақш мебозанд.

Хоб, амният ва ҳифзи мағз

Худи хоб барои одамони қадим хатарнок буд. Беҳуш будан маънои осебпазириро дошт. Бо вуҷуди ин, хоб дар ҳамаи ширхӯрон вуҷуд дорад, ки ин нишон медиҳад: фоидааш аз хатараш зиёдтар аст. Хобдидан шояд қабати иловагии муҳофизатро зам карда бошад, на ҷисмонӣ, балки неврологӣ.

Вақте ки бадан истироҳат мекунад, мағз машғул мемонад. Минтақаҳои биноӣ фаъол мемонанд. Пайвандҳои нейронӣ мустаҳкам мешаванд. Занҷирҳои муҳим аз он ки ба вазифаи дигар супорида шаванд, ҳифз мегарданд. Ҳамин тавр, хоб на танҳо истироҳат, балки хизматрасонии техникӣ мешавад. Хобҳо шояд ба мағз кӯмак кардаанд, ки диданро фаромӯш накунад.

Ин имрӯз чӣ маъно дорад

Мо дигар шабона бо торикии мутлақ рӯ ба рӯ намешавем, вале қоидаҳои мағз тағйир наёфтаанд. Асабшиносии муосир принсипҳои монандро дар барқарорсозӣ истифода мебарад. Масалан, тасаввури зеҳнӣ (mental imagery) барои он ба кор меравад, ки беморони пас аз сакта функсияи ҳаракатро нигоҳ доранд, ҳатто агар дасту пойро ҷунбонда натавонанд. Мағз ба амали тасаввуршуда қариб ҳамон қадар қавӣ вокуниш нишон медиҳад, ки ба амали воқеӣ.

Хобҳо шояд куҳантарин шакли ҳамин усул бошанд. Онҳо ба мо хотиррасон мекунанд, ки мағз дар хоб ғайрифаъол нест. Он худро фаъолона муҳофизат мекунад, бодиққат аз нав созмон медиҳад ва он чиро, ки муҳим аст, нигоҳ медорад. Пас дафъаи оянда, вақте аз хоби аҷиб ва рангин бедор мешавед, дар хотир доред: мағзатон шояд маҳз ҳамон кореро мекунад, ки эволютсия ба ӯ омӯхтааст, яъне биноии шуморо дар торикӣ зинда нигоҳ медорад.

Хулоса

Хобҳо аз ҳикояҳое, ки зеҳн шабона ба худ мегӯяд, бештаранд. Онҳо метавонанд ҳалли қадимии эволютсионии як мушкили неврологӣ бошанд: чӣ гуна мағзи биноиро дар соатҳои дарози бединӣ ҳифз кардан мумкин аст. Бо фаъол нигоҳ доштани қишри биноӣ тавассути образҳо, хобҳо шояд аз азнавсозии зарарнок пешгирӣ карда, ҳиссеро, ки барои зинда мондан ҳалкунанда буд, нигоҳ дошта бошанд. Ҳанӯз ҳама чиз пурра фаҳмида нашудааст, аммо як чиз равшан аст: хоб хомӯшшавӣ нест. Ин раванди дақиқ ба низом даровардашудаест, ки дар он мағз худро фаъолона ҳимоя мекунад.

Дар торикии шаб зеҳн диданро идома медиҳад.


чаро хоб мебинем хобҳо ва биноӣ кортекси биноӣ ҳангоми хоб дидан дар торикӣ хобҳо ва низоми биноӣ хоби REM ва биноӣ мағз бе рӯшноӣ хобҳои нобиноён нигоҳдории кортекси биноӣ нейропластикии биноӣ хоб ва биноӣ назарияи вазифаи хоб

Ин навиштаро мубодила кунед:

Писанд омадан (Лутфан барои писанд кардан ворид шавед)

Шарҳҳо

Лутфан барои навиштани шарҳ ворид шавед Ворид шудан

Мақолаҳои марбут