Түштөр: аң-сезимдин түпкүрүнөн келген кабарбы же уктап жаткан мээнин кокус сигналдарыбы?
Психикалык саламаттык Макала

Түштөр: аң-сезимдин түпкүрүнөн келген кабарбы же уктап жаткан мээнин кокус сигналдарыбы?

Erkinova Jasminabonu 15 Jul, 2026 4 мин окуу

Түштөр: аң-сезимдин түпкүрүнөн келген кабарбы же уктап жаткан мээнин кокус сигналдарыбы?

Түштөр адамзатты миңдеген жылдардан бери таң калтырып келет. Кээ бирөөлөр алардан аң-сезимдин түпкүрүндөгү жашыруун кабарды издешет, башкалары болсо муну мээнин жөнөкөй, кокус аракети деп эсептешет. 

Ар түнү мээбиз кызык, эмоцияга бай жана көбүнчө чаташкан окуяларды жаратат: биз аларды түш деп атайбыз. Кээ бир түштөр ушунчалык мазмундуу сезилет, тигил жактан бирөө бизге бир нерсе айткысы келип жаткандай. Кылымдар бою адамдар түш ички дүйнөдөн келген купуя кабар деп ишенип келишкен. Ошол эле учурда азыркы окумуштуулар көптөгөн түштөр мээнин кокус сигналдарынан жаралып, аңыбыз аларды окуяга айландырарын аныкташты.

Ушундан улам чоң суроо туулат: түштөр чын эле аң-сезимибиздин түпкүрүнөн келген кабарбы, же жөн гана уйкудагы мээнин ызы-чуусубу? Жооп издеп, эмне үчүн түш көрөрүбүз жана түштүн кандай милдети болушу мүмкүн экени тууралуу психологиялык жана илимий теорияларды карап чыгалы.

Аң-сезимдин түпкүрү жөнүндөгү көз караш

Түштөр аң-сезимдин түпкүрүнөн жаралат деген оюн биринчи болуп Зигмунд Фрейд айткан. «Түштөрдү чечмелөө» (1900) аттуу китебинде ал түш адамга ойгоо кезде бетме-бет келе албаган жашыруун ойлорун, коркуулары менен каалоолорун сыртка чыгарууга мүмкүндүк берет деп жазган. Фрейддин пикиринде, түш бул ойлорду символдор менен жашырат: суу эмоцияны, учуу эркиндикти билдирет.

Фрейддин шакирттеринин бири Карл Юнг бул көз карашты кеңейткен. Ал түш бизди жеке аң-сезимибиздин түпкүрү менен гана эмес, жамааттык бейаң (collective unconscious) менен да байланыштырат деп эсептеген: бул бүткүл адамзатка тиешелүү жалпы символдордун жыйындысы (Jung, 1964). Мисалы, түштө көлөкө көрүү өзүңдүн көңүл бурбаган же коркуп жүргөн жагыңды билдириши мүмкүн.

Азыркы психология бул идеяларды өзүнчө өздөштүрдү. Изилдөөлөр түштөр эмоцияны жөнгө салууда, эс тутумду иштеп чыгууда жана маселе чечүүдө роль ойношу мүмкүн экенин көрсөтөт (Walker & van der Helm, 2009). Дагы бир теория, коркунучту симуляциялоо теориясы (Threat Simulation Theory; Revonsuo, 2000), түш көрүү адамга кооптуу кырдаалга кандай жооп берүүнү машыктырат дейт: мээге орнотулган жашоо үчүн күрөш тренажёру сыяктуу. Мындай көз караш боюнча түштүн максаты бар: ал аң-сезимибиздин түпкүрүнө чыныгы эмоцияларды жана тажрыйбаны иштеп чыгууга жардам берет.

Кокус ызы-чуу теориясы

1970-жылдардын аягында нейробиологдор Дж. Аллан Хобсон менен Роберт Маккарли таптакыр башка идеяны сунушташкан. Алардын активация-синтез гипотезасы боюнча түштөр REM уйку учурунда мээ сөңгөгү кокус сигналдарды жөнөткөндө пайда болот. Ой жүгүртүү менен элестетүүгө жооп берген жогорку бөлүктөр ошол сигналдарды түшүнүүгө аракет кылып, маанисиз аракетти окуяга айландырат (Hobson & McCarley, 1977).

Башка окумуштуулар, мисалы Фрэнсис Крик жана Грэм Митчисон (1983), түштү «тескери үйрөнүү» процессинин бир бөлүгү деп эсептешкен. Алардын пикиринде, мээ керексиз эскерүүлөрдү жана ойлорду өчүрүү үчүн түш көрөт: компьютерден кереги жок файлдарды тазалагандай.

Бүгүнкү күндө да «кокустук» теориясын колдогон далилдер бар. REM уйку учурунда мээбиз абдан жигердүү болот, өзгөчө эмоция менен көрүүгө жооп берген аймактары, ал эми логикага жооптуу бөлүктөр тынчыраак (Siclari et al., 2017). Ушул себептен түштөр көбүнчө эмоцияга бай, бирок логикага баш ийбейт: алар чыныгы сезимдер менен кокус элестердин аралашмасынан жаралат.

Ортодогу жол: экөөнүн айкалышы

Азыр изилдөөчүлөрдүн көбү түштөр толугу менен кокус да, толугу менен маанилүү да эмес, экөөнүн аралашмасы деп эсептешет. Акыркы иштер, мисалы «ашыкча үйрөнгөн мээ» гипотезасы (Overfitted Brain Hypothesis; Hoel, 2021), түш мээни ийкемдүү жана чыгармачыл кармоо үчүн атайын кокустукту киргизет деп божомолдойт. Ошол сыяктуу башка изилдөөлөр да түш көрүү эмоцияларды жана эс тутумду натыйжалуураак башкарууга жардам берерин көрсөтөт (Walker & van der Helm, 2009).

Кыскача айтканда, түш аркылуу аң эмне маанилүү, эмне маанисиз экенин иргеп чыгат. Түштүн айрым бөлүктөрү, өзгөчө эмоцияга же коркууга байланыштуулары, ички дүйнөбүздө эмне болуп жатканын ачып бериши мүмкүн. Ал эми таңкалыштуу пейзаждар же сүйлөгөн жаныбарлар сыяктуу бөлүктөрү уктап жаткан мээ жараткан кокус сыныктар болсо керек.

Корутунду

Түштөр адам аңынын эң табышмактуу көрүнүштөрүнүн бири бойдон калууда. Фрейд менен Юнг сыяктуу алгачкы ойчулдар аларда жашыруун кабар бар деп ишенишсе, азыркы нейробиология алардын мээнин өз алдынча аракетинен да жаралаарын көрсөтүп турат. Чындык, кыязы, ортодо: түштү аң-сезимибиздин түпкүрүндөгү ойлор да, кокус нейрондук сигналдар да калыптайт.

Түштү пайгамбарлык же маанисиз нерсе деп эсептегендин ордуна, аны аңдын чыгармачыл чагылышы катары кароого болот: мээ логиканы, эмоцияны жана кыялды бириктирген мейкиндик. Түштөр бизге түздөн-түз «сүйлөбөсө» да, алар уктап жатканда да аңыбыз канчалык жигердүү жана табышмактуу бойдон калаарын эске салат.

Адабияттар

Crick, F., & Mitchison, G. (1983). The function of dream sleep. Nature, 304(5922), 111–114.

Freud, S. (1900). The Interpretation of Dreams. London: Macmillan.

Hobson, J. A., & McCarley, R. W. (1977). The brain as a dream state generator: An activation–synthesis hypothesis. American Journal of Psychiatry, 134(12), 1335–1348.

Hoel, E. (2021). The overfitted brain: Dreams evolved to assist generalization. Patterns, 2(5), 100244.

Jung, C. G. (1964). Man and His Symbols. New York: Doubleday.

Revonsuo, A. (2000). The reinterpretation of dreams: An evolutionary hypothesis of the function of dreaming. Behavioral and Brain Sciences, 23(6), 877–901.

Siclari, F., Baird, B., Perogamvros, L., et al. (2017). The neural correlates of dreaming. Nature Neuroscience, 20(6), 872–878.

Walker, M. P., & van der Helm, E. (2009). Overnight therapy? The role of sleep in emotional brain processing. Psychological Bulletin, 135(5), 731–748.



түш көрүү себептери түштөр эмнени билдирет түш жана аң-сезимдин түпкүрү REM уйку Фрейд түш теориясы активация-синтез гипотезасы уйку учурундагы мээ түштүн нейробиологиясы түш жоруу илими Юнг жана түштөр эс тутум жана уйку уйку изилдөөлөрү

Бул пост менен бөлүшүү:

Жакты (Макалаларды жактыруу үчүн кирүү керек)

Пикирлер

Пикир калтыруу үчүн кирүү керек Кирүү

Тектеш макалалар