Чаро хотираҳои осебдида фаромӯш намешаванд ва баъзан тамоман ба ёд намеоянд?
Ҳама мо ин гуфтаро шунидаем: вақт ҳама гуна захмро шифо мебахшад. Аммо барои касоне, ки кӯдакиашон бо осеб шакл гирифтааст, ки стресси кофӣ шадид аз сар гузаронидаанд, вақт тарзи дигар кор мекунад. Баъзе хотираҳоро гурехтан мумкин нест: онҳо ногаҳон ба фикр ҳуҷум карда, фикрронии беохирро ба вуҷуд меоранд. Дигарон бошанд, гӯё тамоман нест мешаванд ва дар кунҷе аз шуур маҳкам мешаванд, чунон ки ҳеҷ чиз рӯй надода бошад. Ин савол дари нейроилм ва равоншиносии ҳаёти осебдидаро мекушояд.
Агар "ҳатмияти наслӣ"-ро як тараф гузорем, осеб худаш чист?
Осеб ин ҳар гуна таҷрибаи сахтест, ки боиси тарси шадид, нотавонӣ, диссосиатсия, вайроншавии тафаккур ё дигар ҳолатҳои вазнин мегардад ва таъсираш чунон қавист, ки муносибат, рафтор ва дигар ҷанбаҳои зиндагии инсонро дар давоми муддати тӯлонӣ манфӣ дигаргун мекунад. Ба гуфтаи муҳаққиқон, аксари осебҳо маҳз дар давраи рушди инсон, одатан аз кӯдакӣ то поёни наврасӣ, ба вуҷуд меоянд. Дар одамоне, ки осеби вазнинро аз сар гузаронидаанд, аксар вақт ҳолате бо номи ПТСР (ихтилоли стресси пас аз осеб) инкишоф меёбад. Он бар асари стресси тӯлонӣ пайдо мешавад, ки ҳатто пас аз гузаштани хатар низ боқӣ мемонад ва бо хотираҳои ноогоҳ ё флешбекҳо, гурез аз чизҳое, ки осебро ба ёд меоранд, тағйироти манфӣ дар кайфият ва тафаккур, ҳамчунин эҳсоси доимии ташвиш зоҳир мешавад.
Пас чаро ин хотираҳоро маҳз "осебдида" меноманд?
Хотираҳои осебдида аз он сабаб чунин вазнин ҳис мешаванд, ки майна онҳоро дигар хел аз хотираҳои маъмулӣ нигоҳ дошта, аз нав барқарор мекунад. Дар лаҳзаи стресси шадид майна зинда мондан аз тафаккури мантиқӣ болотар мегузорад ва аз ин рӯ хотираҳои пора-пора ва пур аз эҳсосот ба вуҷуд меоянд, ки метавонанд солҳо пас аз ҳодиса тавассути як бӯй, садо ё тасвир ногаҳон бедор шаванд. Барои фаҳмидани амиқи ин масъала, биёед ба нейроилм назар андозем!
Ҳангоми аксуламали стресси осебдида, майна ва тамоми системаи асаб як қатор равандҳои нейрофизиологиро барои мубориза бо хатар ба кор медароранд. Дар мағзи сар чунин чизҳо рӯй медиҳанд:
Дар лаҳзаи осеб майна кори марбут ба тафаккур ва мантиқро ба таври худкор маҳдуд мекунад. Аз ин рӯ кортекси пешониро, ки маркази мантиқ ва хирад аст, ба ҳолати наҷоти ҳаёт мегузарад.
Пас аз он амигдала, "маркази тарс"-и майна, ба таври аз ҳад зиёд фаъол мегардад, ки ин эҳсоси хатарро тақвият дода, организмро ба ҳолати доимии омодагӣ мебарад. Аз ин ҳаяҷони барзиёд амигдала хатарро гӯё дар ҳама ҷо, ҳатто дар вазъиятҳои бехатар низ ҳис мекунад. Афзоиши адреналин амигдаларо боз ҳам бештар барангехта мекунад ва дар натиҷа порчаҳои алоҳидаи ҳиссӣ, аз қабили тасвир, бӯй, садо ё эҳсоси ҷисмонӣ, бо равшании фавқулодда дар хотир мемонанд.
Эҳсосоти пуршиддат ва ҷараёни бемаҳдуди фикрҳо кори гиппокампро, ки одатан ҷузъиёти ҳодисаро нигоҳ дошта, тартиби вақтии онҳоро муайян мекунад, вайрон мекунад. Вақте гиппокамп чунин коркарди нодуруст дорад, дар хотир танҳо лаҳзаҳои пора-пора боқӣ мемонанд: як тасвир, як фарёд, чанд ҷузъиёти хурд, аммо на як воқеаи томи мураттаб.
Чаро мо аксар вақт наметавонем таҷрибаи осебдидаи худро ба ёд орем?
Мо фаҳмидем, ки хотираи осебдида дар майна чӣ гуна ташкил меёбад. Аммо вақте майна ба ҳолати муқаррарии худ бармегардад, он ба ҳимояи мо шурӯъ мекунад. Маҳз дар ин ҷо механизми маъруф ба "омӯзиши вобаста ба ҳолат" (state-dependent learning) нақш мебозад, ки гумон меравад ба ташаккули хотираҳое мусоидат мекунад, ки барои шуури муқаррарӣ дастнорасанд. Моҳияти ин падида дар он аст, ки маълумот ё рафторе, ки дар ҳолати муайяни дохилӣ омӯхта шудааст, беҳтарин ҳангоми бозгашт ба ҳамон ҳолат ба ёд меояд ё такрор мешавад. Аз ин рӯ, вақте мо аз изтироби осеб берун омада, ба зиндагии муқаррарӣ бармегардем, ин хотираҳо метавонанд пинҳон боқӣ монанд. Дастнорасии хотира ба ду навъ тақсим мешавад: фаромӯшии тасодуфӣ ва фаромӯшии қасдӣ.
Фаромӯшии тасодуфӣ вақте рух медиҳад, ки системаи хотира дар майна, бахусус гиппокамп, ки одатан ҳодисаҳоро дар як силсилаи возеҳи вақтӣ мураттаб мекунад, дар зери фишори аз ҳад зиёд дуруст кор намекунад. Аз ин ҳодиса танҳо порчаҳо боқӣ мемонанд, ки дар оянда ба ёд овардани онҳо душвор мешавад.
Фаромӯшии қасдӣ баръакс, вақте рух медиҳад, ки кортекси пешонӣ (қисми тафаккури майна) барои ҳифзи худ ба саркӯб кардани хотираҳои дардовар шурӯъ мекунад. Наҷотёфтагони осеб аксар вақт дар бораи он фикр намекунанд ва сухан намегӯянд, ки бо мурури замон ҷузъиёт торафт дастнорастар мешаванд. Дар маҷмӯъ, ин механизмҳо сабаб мешаванд, ки баъзе таҷрибаҳои осебдида гӯё аз хотираи шуурӣ тадриҷан гум мешаванд, гарчанде амигдала, системаи огоҳонии майна, метавонад заряди эҳсосии онҳоро ҳанӯз нигоҳ дорад ва бадан ҳангоми дучор шудан бо чизе, ки хотираи саркӯбшударо бармеангезад, ба таври шадид вокуниш нишон медиҳад.
Ҳангоми бозгашти хотираи осебдида бадан ва равони мо чӣ гуна мутобиқ мешаванд?
Биёед тасаввур кунем, ки дар кӯдакӣ мо аз ҷониби волидони сахтгир ҷазо мешудем. Бо мурури замон мо калон шудем, аммо худамонро озодона ифода карда наметавонем, доимо аз рафтори онҳо ҳушёру тарсон буда, бо гумон зиндагӣ мекунем. Дар синни балоғат, ҳангоми сӯҳбат бо дигарон ё ҳангоми кӯшиши наздик шудан бо одамони нав, ногаҳон флешбекҳо пайдо мешаванд. Майна тасвирҳои равшани осебро аз нав нишон медиҳад. Ҳамчун вокуниш, чунин шахс майл дорад аз ошноии нав ё аз муносибатҳое, ки метавонанд ҷиддӣ шаванд, канораҷӯӣ кунад.
Аз ин мисол чунин хулоса баровардан мумкин аст: гарчанде мо доимо ба хотираҳои осебдида муроҷиат намекунем, онҳо ҳар боре ки майна дубора ба ҳамон ҳолати осебдида бармегардад, бедор мешаванд. Хотира моро дар бораи он огоҳ мекунад, ки пештар чӣ рӯй дода буд, ва мо қарорҳои худро маҳз бар ҳамин асос қабул мекунем.
Яке аз мушкилоти доғтарин: осеби кӯдакӣ ва шифоёбӣ аз он
Кӯдаке, ки хушунатро аз сар гузаронидааст, на танҳо ҷисман осеб мебинад, балки намудҳои гуногуни осеб ба рафтор ва вокуниши эҳсосии ӯ низ таъсир мерасонанд. Кӯдакон аксар вақт дар фаҳмидан, муайян кардан ва идора кардани эҳсосоти худ ба таври солим душворӣ мекашанд. Ҳангоми дучор шудан ба вазъияте, ки осебро ба ёд меорад, кӯдак метавонад назорати эҳсосии худро аз даст диҳад, ки ин ба зуҳуроти шадиди хашм ё ҳолатҳои депрессивӣ оварда мерасонад. Пешгӯии чунин вокуниш душвор аст ва он одатан маҳз аз чизе, ки осебро ба ёд меорад, оғоз мегардад.
Чунин ҳолатҳои шадид ба қобилияти кӯдак дар омӯзиш ва барқарор кардани муносибат бо дигарон низ таъсир мерасонанд. Масалан, дар мактаб кӯдаки осебдида дар иҷрои супоришҳо ва муошират бо ҳамсинфон бо душвории бештар рӯбарӯ мешавад. Осеб инчунин ба равандҳои тафаккур ва омӯзиш таъсир мерасонад: чунин кӯдак метавонад аз банақшагирии оянда, азхудкунии малакаву дониши нав ё фикр кардани ором ҳатто дар вазъиятҳои муқаррарӣ нотавон бошад.
Оқибатҳои осебро чӣ гуна кам кардан мумкин аст?
Аввалан, ба хотир медитатсия, ғамхорӣ ба худ ва андешаи амиқ меояд, аммо дар баробари мушкилоти воқеан мураккаб ин равишҳо худ ба худ аксар вақт кофӣ намебошанд. Инсон метавонад мустақилона ба беҳтар кардани ҳолати худ кӯшиш кунад, аммо бидуни кӯмаки мутахассис чунин кӯшишҳо аксар вақт натиҷа намедиҳанд.
Муроҷиат ба духтур чӣ тавр? Психолог ё терапевт яке аз каммиқдор роҳҳоест, ки шахс воқеан метавонад осеби кӯдакии худро табобат кунад. Аммо чунин кӯмак маблағеро талаб мекунад, ки шахси дар хатар қарордошта шояд онро надошта бошад. Ба ғайр аз ин, рафтан назди терапевт аз ҷиҳати эҳсосӣ низ осон нест: боз кардани дил дар пеши шахси бегона яке аз бузургтарин монеаҳое мебошад, ки шахси дар кӯдакӣ хушунатдида метавонад бо он рӯбарӯ шавад.
Акнун баъзе аз усулҳои воқеан самарабахши коҳиш додани ин оқибатҳоро баррасӣ кунем
Терапияи сомативӣ - усули табобате, ки ба бадан ва тарзи зуҳури эҳсосот дар он нигаронида шудааст. Тибқи ин равиш, бадани мо таҷриба ва эҳсосотро дар худ нигоҳ дошта, ифода мекунад ва ҳодисаҳои осебдида ё масъалаҳои эҳсосии ҳалнашуда метавонанд дар дохили бадан "гирифтор" боқӣ монанд. Ин терапия огоҳии ҳиссиёти ҷисмониро меомӯзонад ва ба одам ёд медиҳад, ки ҳангоми омӯзиши афкор, эҳсосот ва хотираҳо дар бадани худ эҳсоси амниятро дошта бошад.
EMDR (десенсибилизатсия ва коркарди дубора тавассути ҳаракати чашм) - навъи табобате, ки дар он муштарӣ аввал маҳоратҳои мубориза бо эҳсосотро меомӯзад, сипас як хотираи мушаххаси дардовар муайян карда мешавад. Дар марҳилаи коркард, муштарӣ бо нигоҳ доштани ин хотира дар зеҳн, ҳамзамон ҳаракатҳои чашм, зарбаҳои сабук ё садоҳоро, яъне ҳавасмандкунии дуҷониба, иҷро мекунад. Ин ба майна кӯмак мекунад, ки хотираро аз нав коркард карда, бори эҳсосии онро кам кунад, ки ин раванд ба раванди табиии хоби REM монанд аст. Раванд бо ташаккули эътиқодоти нав ва солим анҷом меёбад.
Терапияи маърифатӣ ба фаҳмидани хотираҳо, табдил додани онҳо ба калимаҳо ва мушаххас гардонидани онҳо нигаронида шудааст. Вақте манзара равшан мешавад, шахс аксар вақт метавонад бо он хотира оштӣ ёбад. Тааҷҷубовар нест, ки бисёр одамони осебдида майл доранд, ки достони худро нависанд, рӯзномачаи шахсӣ нигоҳ доранд ё дар бораи эҳсосоти худ асари санъат ё мусиқӣ офаранд. Эҳтимол ин роҳи ғаризавии зеҳн барои коркарди хотираҳои дардовар тавассути ифода бошад. Дар ин ҷо сухан на дар бораи андешидан, балки дар бораи ба калима табдил додани садои дохилӣ ва пур кардани зеҳн бо оромӣ ва тартиб меравад.
Манбаъҳо:
Mayo Clinic. (2022, July 6). Post-traumatic stress disorder (PTSD) - Symptoms and causes. Mayo Foundation for Medical Education and Research. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/post-traumatic-stress-disorder/symptoms-causes/syc-20355967
Schwartz, A. The neurobiology of trauma. Dr. Arielle Schwartz. from https://drarielleschwartz.com/the-neurobiology-of-trauma-dr-arielle-schwartz/
Paul, M. (2015, August 17). How traumatic memories hide in the brain, and how to retrieve them. Northwestern Medicine. from https://news.feinberg.northwestern.edu/2015/08/17/how-traumatic-memories-hide-in-the-brain/?utm_source=chatgpt.com
Paul, M. (2015, August 17). How traumatic memories hide in the brain, and how to retrieve them. Northwestern Medicine News Center. https://news.feinberg.northwestern.edu/2015/08/17/how-traumatic-memories-hide-in-the-brain/
McAdam, E. (2022, September 29). Why are traumatic memories so different from other memories? PTSD memory. Therapy in a Nutshell. https://therapyinanutshell.com/why-are-traumatic-memories-so-different-from-other-memories-ptsd-memory/
Center for Substance Abuse Treatment (US). (2014). Chapter 3: Understanding the impact of trauma. In Trauma-informed care in behavioral health services. Substance Abuse and Mental Health Services Administration. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK207191/
Schwartz, A. The neurobiology of trauma. Dr. Arielle Schwartz. from https://drarielleschwartz.com/the-neurobiology-of-trauma-dr-arielle-schwartz/
Шарҳҳо
Лутфан барои навиштани шарҳ ворид шавед Ворид шудан