Shifokorlar qachon nafaqaga chiqishi kerakligini kim hal qiladi?
Shifokorlar yoshi ulg'aygan sari kognitiv testlash bahsi kuchaymoqda
Shifokor tibbiyot bilan shug'ullanish uchun qachon juda keksa hisoblanadi? Bir paytlar bu savol faqat kasalxona yo'laklarida shivir-shivir aytilardi, biroq bugun u ilmiy davralarda va kasbiy kengashlarda ochiqchasiga muhokama qilinmoqda. AQShda amaliyotdagi shifokorlarning deyarli har beshtasidan biri 65 yosh yoki undan katta bo'lib, tibbiyot esa shifokorlar tanqisligi arafasida turibdi, shu sababli masala jiddiy. Case Western Reserve universitetining huquq va biotibbiy etika professori Sharona Xoffman bu muammoni endi e'tiborsiz qoldirib bo'lmasligini ta'kidlaydi. Garvard huquq maktabida huquq, sog'liqni saqlash va yoshga oid muammolarga bag'ishlangan davra suhbatida so'zga chiqib, u o'sib borayotgan tashvishga urg'u berdi: kasbining so'nggi bosqichidagi shifokorlarda kognitiv pasayish ehtimoli. Xoffman shunday dedi: "Shifokorlar orasidagi kognitiv pasayish muammo, va bu muammo sog'liqni saqlash tashkilotlarining e'tiborini tortmoqda". Yel Nyu-Xeyven kasalxonasidagi tadqiqot bu tashvishni raqamlar bilan tasdiqladi. 2016 va 2019 yillar oralig'ida 70 yoshdan katta 141 nafar klinisist tekshirilgan va ularning 12 foizida ishlash faoliyatiga ta'sir qiladigan darajada jiddiy kognitiv kamchiliklar aniqlangan. Yoshi ulg'aygan shifokorlarning aksariyati hali ham malakali bo'lsa-da, bu natijalar faqat yoshga tayanishning xavflarini ko'rsatadi.
Yoshi ulg'ayayotgan kadrlar ortidagi raqamlar
Amerika tibbiyot kollejlari assotsiatsiyasi ma'lumotlariga ko'ra, 2024 yilga kelib amaliyotdagi shifokorlarning 20 foizi 65 yosh yoki undan katta, yana 22 foizi esa 55 dan 64 yoshgacha bo'lgan. Bu raqamlar mamlakatda sog'liqni saqlash xizmatlariga talab ortib borayotgan bir paytda kasbning tez sur'atlarda qarib borayotganini ko'rsatadi. Ammo yoshning o'zi voqeaning faqat bir qismini aks ettiradi. Kognitiv pasayish ko'pincha 60 yoshdan boshlanadigan qon tomir o'zgarishlari natijasida yuzaga keladi va bu sekinroq fikrlash, xotira bo'shliqlari hamda diqqatni saqlashda qiyinchilik sifatida namoyon bo'ladi. Bemorlar uchun shifokorning kognitiv faoliyatidagi hatto kichik pasayish ham jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Bemorlarni himoya qilish uchun shifokorlarni tekshirish
Kasbining so'nggi bosqichidagi shifokorlar kognitiv testdan o'tishi kerakmi? Xoffmanning fikricha, ha, biroq ehtiyotkorlik bilan. Skrining ham bemorlarni, ham shifokorlarning o'zini pasayish oqibatlaridan himoya qilishi mumkin. Shunga qaramay, u haddan tashqari qattiqqo'llikning xavflarini ham tan oladi: yaxshi o'ylanmagan dastur shifokorlar tanqisligini kuchaytirishi, noto'g'ri qo'llanilsa esa yosh va nogironlik asosida kamsitishga qarshi qonunlarga zid kelishi mumkin. Xoffmanning taklifiga ko'ra, bunday testlashni shtat tibbiyot kengashlari o'z zimmasiga olishi mumkin, faqat ular aniq standartlar belgilashi va adolatli tartib-taomil kafolatlarini ta'minlashi kerak. Xoffman shunday dedi: "O'ylaymanki, har qanday testlash dasturiga jiddiy qarshilik bo'ladi. Ammo umid qilamanki, buning aslida ularning o'z manfaatlariga xizmat qilishiga odamlarni ishontira olamiz".
Faqat pasport yoshi bilan cheklanmaydi
Garvarddagi suhbat biologik yosh tushunchasiga ham taalluqli bo'ldi, bu ko'rsatkich necha marta tug'ilgan kun nishonlanganini emas, balki tananing qanday ishlayotganini aks ettiradi. ETH Syurixdan Alessandro Blazime biologik yosh genetika, turmush tarzi va atrof-muhit ta'sirida shakllanishini, uni ovqatlanish, jismoniy faollik, stress va uyqu orqali o'zgartirish mumkinligini tushuntirdi. Blazime shunday dedi: "Biologik yosh insonning kutilgan va haqiqiy holati o'rtasidagi farqni tavsiflaydi". Pasport yoshidan farqli o'laroq, uni, hech bo'lmasa nazariy jihatdan, orqaga qaytarish mumkin. Biroq u biologik yoshga bo'lgan ishtiyoqni jilovlash zarurligi haqida ogohlantirdi. Modellarga ijtimoiy va iqtisodiy noxolisliklar singib ketishi mumkin, natijada kam ta'minlangan guruhlarda biologik yosh ko'proq yuqori ko'rinishi mumkin. Ehtiyotsizlik bilan qo'llanilsa, bu tushuncha isbotlanmagan aralashuvlarga yo'l ochishi yoki sog'liqni saqlashdagi tengsizlikni chuqurlashtirishi mumkin.
Muvozanatni topish
Tibbiyot yoshi ulg'ayayotgan kadrlar muammosi bilan yuzma-yuz kelayotgan bir paytda, bahs endi yosh shifokorlarga ta'sir qiladimi degan masaladan emas, balki bunga qanday adolatli javob berish kerakligidan iborat. Har qanday siyosat uchta talabni muvozanatlashi kerak: bemorlarni himoya qilish, shifokorlarning kasbiy faoliyatini hurmat qilish va allaqachon ortiqcha yuklangan kadrlar tizimini saqlab qolish. Majburiy nafaqa yoshi juda qo'pol vosita, biologik yosh tushunchasi esa hali keng qo'llash uchun tayyor emas. Biroq ehtiyotkor, dalillarga asoslangan kognitiv testlash chaqiriqlari tobora ko'proq tarafdor topmoqda. Bemorlar uchun ham, shifokorlar uchun ham, umuman sog'liqni saqlash tizimi uchun ham vazifa bitta: tajriba qadrini tan olib, shu bilan birga pasayish xavflaridan himoyalanadigan o'rta yo'lni topish.
Manba: Mineo, L. (2025, June 30). Who decides when doctors should retire? Harvard Gazette.
https://news.harvard.edu/gazette/story/2025/06/who-decides-when-doctors-should-retire/
Izohlar
Izoh qoldirish uchun tizimga kiring Kirish