Daraxtlarning sirli ijtimoiy hayoti: o'rmonlar yer ostida nima deb pichirlaydi
Biologiya va kimyo Maqola

Daraxtlarning sirli ijtimoiy hayoti: o'rmonlar yer ostida nima deb pichirlaydi

Orzugul Muxtorova 16 Jul, 2026 4 daqiqa o‘qish

Daraxtlarning sirli ijtimoiy hayoti: o'rmonlar yer ostida nima deb pichirlaydi

O'rmon ichida yurganingizda, xuddi daraxtlar sizni ehtiyotkorlik bilan kuzatayotgandek g'alati bir tinchlik his qilganmisiz? Asrlar davomida biz daraxtlarni jim va yolg'iz mavjudotlar deb bilardik: ular bir joyga mahkam ildiz otgan va quyosh nuri hamda maydon uchun bir-biri bilan raqobatlashadi. Ammo olimlar o'rmonlarning biz o'ylagandan ancha jonli va bir-biriga bog'liq ekanini aniqlamoqda.

Oyog'imiz ostida, ko'zga ko'rinmas holda, daraxtlar bir-biri bilan «suhbatlashadi». Ular ozuqa uzatadi, xavf haqida ogohlantiradi, hatto o'z «bolalari»ga g'amxo'rlik qiladi. O'rmon jang maydonidan ko'ra, millionlab yillardan beri gullab-yashnayotgan hamjamiyatga ko'proq o'xshaydi.

Tuproq ostidagi yashirin yo'l

Tasavvur qiling, shahringizdagi har bir uy maxfiy tunnellar orqali bog'langan bo'lsa va bu tunnellar orqali paketlar hamda xabarlar u yoqdan bu yoqqa yuborilsa. O'rmon ostida aynan shunday jarayon kechadi. Albatta, bu tunnellarni odamlar qurmagan: ular mikoriza deb ataladigan ingichka zamburug' iplaridan iborat.

Bu zamburug'lar daraxt ildizlariga ulanib, har tomonga yoyiladi va olimlar «O'rmon keng tarmog'i» (Wood Wide Web) deb ataydigan tuzilmani hosil qiladi. Shu tarmoq orqali daraxtlar oziq moddalarni xuddi qo'shnilar oziq-ovqat almashgandek bir-biriga uzatadi. Baland, sog'lom daraxt soyada qiynalayotgan yosh niholga ortiqcha shakar yuborishi mumkin. Buning evaziga zamburug' daraxtning fotosintez orqali ishlab chiqargan uglevodlaridan ulush oladi.

Ajablanarlisi shundaki, ba'zi keksa daraxtlar, ularni olimlar «ona daraxtlar» deb ataydi,  xuddi qo'riqchidek harakat qiladi. Ular yosh nihollarga ko'proq ozuqa yo'naltirib, ular mustaqil o'sib chiqishga qodir bo'lguncha o'rmonning qorong'i qatlamida omon qolishiga yordam beradi. Bu yer ostida sodir bo'layotgan sokin saxovat namunasidir.

Mehr-shafqatmi yoki hisob-kitobmi?

Albatta, daraxtlar inson emas. Ular mehribon bo'lishga o'zi qaror qilmaydi. Xo'sh, nega bunday almashinuv yuz beradi? Biologlar ikkita izoh taklif qiladi.

Birinchi izoh qarindoshlik bilan bog'liq: daraxt genetik jihatdan yaqin nihollarga ko'proq ozuqa berishi mumkin. O'z «qarindoshlariga» yordam berish orqali u o'z genlarini keyingi avlodga uzatadi. Ikkinchi izohga ko'ra, qarindosh bo'lsin yoki bo'lmasin, qo'shnilarga yordam berish,  butun o'rmonni sog'lomroq qiladi. Kuchli daraxtlar hamjamiyati bo'ronlar, kasalliklar va zararkunandalarga yakka daraxtga qaraganda ancha bardoshli bo'ladi.

Bunga «altruizm» deymizmi yoki shunchaki ayyor omon qolish taktikasi deymizmi, natija bir xil: o'rmon hamkorlik tufayli gullab-yashnaydi.

O'rmondagi ogohlantiruvchi pichirlashlar

Daraxtlar faqat ozuqa emas, balki signal ham uzatadi. Agar daraxtga och hasharotlar hujum qilsa, u zamburug' tarmog'i orqali kimyoviy xavf signalini yuborishi mumkin. Bu ogohlantirishni «eshitgan» qo'shni daraxtlar barglarida achchiq moddalar ishlab chiqara boshlaydi, shunda ular kamroq mazali bo'lib qoladi.

Bu xuddi mahalla qorovullik guruhiga o'xshaydi: bitta qo'shni xavfni sezib, boshqalarga xabar yuboradi, ehtiyot bo'linglar, kechqurun eshiklarni qulflab qo'yinglar.

Signal yer ustida ham uzatiladi. Afrika savannalarida jirafalar barglarini kemirganda akatsiya daraxtlari etilen gazini chiqaradi. Yaqin atrofdagi akatsiyalar bu gazni sezib, darhol barg himoyasini kuchaytiradi. O'rmon tashqi tomondan jim ko'rinishi mumkin, ammo aslida ko'zga ko'rinmas suhbatga to'la.

Bu biz uchun nima ahamiyatga ega

Bu yashirin bog'lanishlarni tushunish o'rmonga bo'lgan qarashimizni o'zgartiradi. Yer maydonini kesib tashlash faqat ko'zga ko'rinadigan daraxtlarni yo'qotib qolmaydi, balki yangi o'sishni qo'llab-quvvatlaydigan ko'rinmas zamburug' «hayot tomirlarini» ham uzadi. Qayta ekish ishlari ba'zan muvaffaqiyatsiz bo'lishi bejiz emas: o'zining yer osti «interneti»dan mahrum yosh daraxtlar g'amxo'rlarsiz o'sgan bolalarga o'xshaydi.

Hozir o'rmon xo'jaligi mutaxassislari o'rmonlarni boshqarish usullarini qayta ko'rib chiqmoqda. Daraxtlarni alohida birliklar sifatida ko'rish o'rniga, ular endi kattaroq, tirik tizimning bir qismi sifatida qaraladi. Masalan, keksa ona daraxtlarni saqlab qolish yosh avlodlarning omon qolishi uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega bo'lishi mumkin.

O'rmondan olingan saboqlar

O'rmonni son-sanoqsiz qismlari birgalikda ishlaydigan yagona ulkan organizm deb tasavvur qilish qiziq tuyulsa-da, har bir daraxt alohida jonzot bo'lib qoladi: u yashaydi, nafas oladi va o'z omon qolishi uchun «qaror» qabul qiladi. Yer ostidagi bog'lanishlar bitta tananing a'zolaridan ko'ra do'stlik yoki qarindoshlik rishtalariga ko'proq o'xshaydi. Daraxtlar resurslarni almashishi, bir-birini xavfdan ogohlantirishi, hatto raqobatlashishi mumkin, lekin bu bilan mustaqilligini yo'qotmaydi. O'rmon bitta jonzotdan ko'ra, hamma bir-biriga bog'langan, ammo baribir o'ziga xosligini saqlab qolgan jonli hamjamiyatga ko'proq o'xshaydi.

Tinglashning boshqacha yo'li

Keyingi safar daraxtlar orasida yurganingizda, bir lahza to'xtang. Oyog'ingiz ostida milliardlab zamburug' ipchalari shakar va signallarni tashiydi. Boshingiz uzra shoxlar sokin birdamlikda turadi. O'rmon begonalar to'dasi emas, u oila, biz endigina tushuna boshlagan tarzda pichirlaydigan oila.

Va balki aynan shu saboqdir: kuch yolg'iz turishda emas. Kuch qo'l cho'zishda, aloqada qolishda va yoningdagilarga barvasta o'sishga yordam berishda.

Manbalar

Simard, S. W., Perry, D. A., Jones, M. D., Myrold, D. D., Durall, D. M., & Molina, R. (1997). Net transfer of carbon between tree species with shared ectomycorrhizal fungi. https://doi.org/10.1038/41557 

Simard, S. W. (2018). Mycorrhizal networks facilitate tree communication, learning, and memory. https://doi.org/10.1007/978-3-319-75596-0_10 

Wohlleben, P. (2016). The Hidden Life of Trees: What They Feel, How They Communicate. Greystone Books.

Karst, J., Jones, M. D., & Hoeksema, J. D. (2023). The science doesn’t support the idea that plants communicate via mycorrhizal networks. https://doi.org/10.1038/s41559-022-01915-2 



daraxtlar qanday muloqot qiladi mikoriza tarmoqlari yer ostidagi zamburug' tarmoqlari daraxtlarning oziq almashinuvi ona daraxtlar o'rmon ekologiyasi daraxtlarning ogohlantirish signallari zamburug' va daraxt simbiozi o'rmon ekotizimlari o'simliklar aloqasi o'rmonlarni himoya qilish

Ushbu postni baham ko'rish:

Yoqdirish (Yoqtirish uchun tizimga kiring)

Izohlar

Izoh qoldirish uchun tizimga kiring Kirish

Tegishli maqolalar