Раиси мағз: кортекси префронталӣ дар он боло аслан чӣ кор мекунад?
Муаллиф: Зармасова Сарвиноз
Қариб ду аср пеш марде бо номи Финеас Гейҷ аз садамае зинда монд, ки дар он миллаи оҳанӣ косахонаи сарашро сӯрох карда, қисми зиёди лаби пешонаи ӯро нобуд кард. То садама ӯро ҳамчун марди меҳрубону боэътимод, шавҳару падари ғамхор мешинохтанд. Пас аз он ӯро шахси тамоман дигар тавсиф мекарданд: тезхашм, хушунатовар ва қодир набуд ягон нақшаеро, ки мекашид, ба охир расонад.
Азбаски кортекси префронталии ӯ осеб дида буд, олимон тавонистанд вазифаҳои асосии ин минтақаи мағзро аз рӯи тағйироти рафтори Финеас муайян кунанд. Ин кашфиёт ба таҳқиқоти минбаъдаи неврология, бахусус ба омӯзиши ҷойгиршавӣ ва вазифаҳои кортекси префронталӣ, таъсири амиқ расонд.
Кортекси префронталӣ шояд сермуҳокиматарин минтақаи мағзи мо бошад, вале ҳамон қадар дар пардаи асрор мондааст. Дар сӯҳбатҳои ҳаррӯза номаш зуд-зуд садо медиҳад, аммо агар пурсед, аксари одамон бо забони содда шарҳ дода наметавонанд, ки он аслан чӣ кор мекунад. Мо маҳз ҳаминро равшан кардан мехоҳем.
Он чӣ кор мекунад?
Нақши асосии кортекси префронталӣ вазифаи иҷроия (executive function) тавассути ҳамгироии замонӣ (temporal integration) аст. Биёед инро кушода диҳем.
Системаи бунёдии мағз чунин кор мекунад: чизеро дарк кун, сипас аз рӯи ҳадафҳои зинда мондан амал кун. Хотира ва диққат ба ин нақшаи содда илова шудаанд. Диққат маълумоти муҳимро аз ҷаҳони беруна ба таври худкор мегирад. Хотира имкон медиҳад, ки дониш, нақша ва ҳадафҳо нигоҳ дошта ва ба ёд оварда шаванд.
Вале ҳар ду ин илова маҳдудияти худро доранд. Хотираҳои мураккаб барои мустаҳкам шудан вақт мехоҳанд. Диққати худкор оҳиста тағйир меёбад. Чӣ мешуд, агар хотираҳо тезтар ҳамгиро мешуданд ва диққат ҳам ба берун, ҳам ба дарун равона мегашт? Дар маҷмӯъ, кортекси префронталӣ маҳз ҳаминро мекунад.
Вазифаи иҷроия қобилияти ба тартиб даровардани пайдарпайии амалҳо ба сӯи як ҳадаф аст. Ҳамгироии замонӣ бошад, хотираҳои захирашударо бо он чи ҳозир рӯй дода истодааст, мепайвандад. Кортекси префронталиро на ҳамчун сарфармондеҳи олӣ, ки танҳо худаш қарор мебарорад, балки ҳамчун дирижёри оркестр тасаввур кунед. Дирижёр бе навозандагон мусиқӣ намесозад.
Аз ҳамин вазифаи бунёдӣ рӯйхати дарозе мерӯяд: хотираи корӣ, банақшагирии нутқ, назорати ҳавасҳои ногаҳонӣ, қабули қарор, рафтори иҷтимоӣ, диққат, эҷодкорӣ ва боз чизҳои дигар.
Сохтор: се минтақаи калидӣ
Кортекси префронталӣ тақрибан аз се як ҳиссаи тамоми қишри мағзи сарро ташкил медиҳад. Он то таваллуд ба инкишоф оғоз мекунад, дар давраи кӯдакӣ оҳиста идома меёбад ва танҳо дар охири наврасӣ пурра ба камол мерасад. Ҳаминаш сабаби асосист, ки кӯдакон ҳанӯз қобилиятҳои олии маърифатии пурра ташаккулёфта надоранд.
Нейробиологҳо онро ба се зерминтақаи асосӣ ҷудо мекунанд:
1. Минтақаи медиалӣ
Ин минтақа ба ҳавасмандӣ, хотираи фазоӣ, ҳаракатҳои худоғоз ва тамаркуз масъул аст. Он ҳамчун маркази илҳоми мағз амал мекунад. Осеб дар ин ҷо метавонад ба бепарвоӣ ва аз даст додани тамаркуз оварда расонад. Як қисми ин минтақа инчунин дар дарки дард иштирок мекунад, дар ҳоле ки бахши вентромедиалӣ дар қабули қарор ва хотира нақш дорад.
2. Минтақаи латералӣ
Ин минтақа заминаи маърифатии намунаҳои гуногуни рафтор, самтгирӣ ва мулоҳизаронӣ мебошад. Он барои ба нақша гирифтани корҳои ҳаррӯза ва гузаштан аз як вазифа ба вазифаи дигар кӯмак мекунад. Осеб дар ин ҷо метавонад имкон надиҳад, ки одам якчанд корро бо тартиби мантиқӣ ба низом дарорад ё ба қоидаҳои тағйирёбанда мутобиқ шавад. Аз сабаби наздикӣ ба минтақаи Брока, маркази забони мағз, ин минтақа дар баёни шифоҳӣ низ иштирок мекунад.
3. Минтақаи орбиталӣ
Ин минтақа назорати ҳавасҳо, коркарди эҳсосот ва маърифати иҷтимоиро идора мекунад. Тавассути пайвандҳояш бо гипоталамус ҷанбаи мукофоти хӯрокхӯрӣ ва худтанзимкуниро миёнаравӣ мекунад. Ҳамчунин бо ҷудо кардани омилҳои парешонкунанда диққатро нигоҳ медорад. Осеби ин минтақа маҳз ҳамон аломатҳоеро ба вуҷуд меорад, ки дар парвандаи машҳури Финеас Гейҷ дида шуда буданд.
Ихтилолҳои марбут ба кортекси префронталӣ
Бисёр ҳолатҳои саломатии равонӣ бо кори кортекси префронталӣ алоқаманданд. Ихтилоли норасоии диққат ва фаъолнокии барзиёд (ADHD) бо тамаркузи заиф ва худдории суст вобаста аст. Депрессия ва изтироб танзими нокифояи эҳсосотро дар бар мегиранд. Вобастагӣ вақте пайдо мешавад, ки системаи мукофотро маводи мухаддир ё одатҳои маҷбурӣ ба даст мегиранд. Дар шизофрения хотираи корӣ ва қабули қарор халалдор мешаванд.
Чӣ тавр кортекси префронталиро мустаҳкам кардан мумкин аст
1. Бозиҳои мағзӣ
Бозиҳое чун «Скраббл», судоку, ҷадвали калимаҳо ва ҷуфткунии кортҳои хотира бо ба санҷиш кашидани системаҳои банақшагирӣ ва шинохти намунаи мағз қобилиятҳои маърифатиро ба таври ҷиддӣ баланд мебардоранд.
2. Машғулиятҳои ҳалли масъала
Пазлҳо, ҳуҷраҳои квест, роҳҳои монеадор ва бозиҳои стратегӣ тамаркуз, хотира, тафаккури интиқодӣ ва қабули қарорро беҳтар мекунанд.
3. Машқи ҷисмонӣ
Олимон дарёфтанд, ки одамони мунтазам варзишкунанда кортекси префронталии калонҳаҷмтар доранд. Ҳамагӣ 120 дақиқа ҳаракат дар як ҳафта кифоя аст, то дар саломатии равонӣ ва суръати коркарди маълумот беҳбудии ченшаванда пайдо шавад. Ҳамроҳ кардани машқ бо мусиқӣ ё фаъолиятҳои мавзун, монанди рақс, таъсирро боз ҳам қавитар мекунад.
4. Муоширати иҷтимоӣ
Муоширати мусбати иҷтимоӣ нигоҳдории хотира, суръати коркард ва устувории маърифатиро беҳтар мекунад ва дар баробари ин дар ҳама синну сол ба некӯаҳволии эҳсосӣ мадад мерасонад.
5. Хӯрокҳои фоиданок барои мағз
Сабзавоти баргдор, ба монанди кейл ва исфаноҷ, аз витамини К ва фолат бой ҳастанд. Дар буттамеваҳо флавоноидҳо мавҷуданд, ки хотираро тақвият медиҳанд. Чормағзи юнонӣ пур аз сафеда ва равғанҳои муфид аст. Моҳии равғанин, авокадо ва тухми зағир кислотаҳои равғании омега-3 доранд, ки барои саломатии мағз ҳатмист. Дар шахсоне, ки мунтазам кофеин истеъмол мекунанд, низ беҳбудии фаъолияти зеҳнӣ ба назар мерасад.
6. Хоби босифат
Хоб ба диққат, тамаркуз, хотира, ҳалли масъала, эҷодкорӣ, коркарди эҳсосот ва дурустии доварӣ мадад мерасонад. Хоби мунтазам ва босифат яке аз муассиртарин корҳоест, ки барои мағзи худ карда метавонед.
7. Медитатсияи ҳушёрона (mindfulness)
Ҳушёрӣ тамаркузро ба таври назаррас беҳтар мекунад, стрессро кам мекунад ва саломатии умумии мағзро тақвият медиҳад. Ба шумо ҷаласаҳои расмии медитатсия лозим нест. Ҳатто ҳангоми дандоншӯӣ пурра дар лаҳзаи ҳозира будан як навъи ҳамин таҷриба аст.
8. Машқҳои нафаскашӣ
Тарзи нафаскашии мо ба марказҳои маърифат ва эҳсосоти мағз, аз ҷумла ба кортекси префронталӣ, бевосита таъсир мерасонад. Вақте ки изтироб доред ё фикратон банд шудааст, суст кардани нафас зеҳнро мусаффо мекунад ва ҳалли масъаларо осон месозад.
9. Ҳунар ва эҷодкорӣ
Расмкашӣ, наққошӣ, бофандагӣ, гулдӯзӣ ва дигар машғулиятҳои эҷодӣ эҷодкорӣ, баёни эҳсосот ва тамаркузро баланд мебардоранд. Бозии нақшофарӣ бо кӯдакон низ инкишофи маърифатӣ ва малакаҳои иҷтимоии онҳоро беҳтар мекунад.
10. Мутолиа
Хондан машқест барои тамоми мағз. Он хотира, тамаркуз, хаёлот ва эҷодкориро беҳтар мекунад ва таҳқиқот нишон медиҳанд, ки хатари сустшавии маърифатро бо гузашти синну сол кам мекунад.
Хулоса
Кортекси префронталӣ раиси мағз аст. Он банақшагирӣ, тамаркуз, қабули қарор, танзими эҳсосот ва худназораткуниро ба ӯҳда дорад. Оҳиста ба камол мерасад, тавассути одатҳои огоҳона мустаҳкам мешавад ва дар маркази он чизе меистад, ки моро одам мегардонад.
Сарчашмаҳо:
The prefrontal cortex: the brain's CEO. medium.com/@ritikamis8081 | Functional brain anatomy for AIs. k3no.medium.com | 11 tips to improve the prefrontal cortex. mendi.io/blogs/brain-health
Шарҳҳо
Лутфан барои навиштани шарҳ ворид шавед Ворид шудан