Мээнин башкы директору: префронталдык кыртыш чын эле эмне менен алек?
Автор: Зармасова Сарвиноз
Эки кылымга жакын мурун Финеас Гейдж аттуу киши темир таяк баш сөөгүн тешип өтүп, маңдай бөлүгүнүн көбүн талкалаган кырсыктан аман калган. Кырсыкка чейин ал ак көңүл, ишеничтүү адам, мээримдүү жубай жана ата катары таанылчу. Андан кийин аны таптакыр башка киши деп сүрөттөшкөн: тез кызуу, кара мүртөз жана өзү түзгөн эч бир планды аягына чыгара албаган.
Анын префронталдык кыртышы жабыркагандыктан, окумуштуулар Финеастын жүрүм-турумундагы өзгөрүүлөргө таянып, мээнин бул аймагынын негизги функцияларын аныктай алышкан. Бул ачылыш неврологиядагы кийинки изилдөөлөргө, айрыкча префронталдык кыртыштын жайгашуусун жана функцияларын изилдөөгө терең таасир этти.
Префронталдык кыртыш, балким, мээбиздин эң көп сөз болгон аймагы, бирок ошол эле учурда ал сырга да оролгон. Күнүмдүк аңгемеде анын аты тез-тез угулат, бирок сурап көрсөң, көпчүлүк адам анын так эмне кыларын жөнөкөй тил менен түшүндүрүп бере албайт. Биз ушул суроого жооп издейбиз.
Ал эмне кылат?
Префронталдык кыртыштын башкы ролу, бул убакыттык интеграция (temporal integration) аркылуу ишке ашкан аткаруучу функция (executive function). Муну чечмелеп көрөлү.
Мээнин базалык системасы мындайча иштейт: бир нерсени кабылда, анан жашап калуу максаттарына жараша аракет кыл. Эс тутум менен көңүл буруу, бул ушул жөнөкөй схемага кошулган жаңылоолор. Көңүл буруу тышкы дүйнөдөн керектүү маалыматты автоматтык түрдө илип алат. Эс тутум билимди, пландарды жана максаттарды сактап, кайра эстөөгө мүмкүндүк берет.
Бирок бул эки жаңылоонун тең чеги бар. Татаал эстер бекемделиши үчүн убакыт талап кылат. Автоматтык көңүл буруу жай өзгөрөт. Эгер эстер тезирээк айкалышып, көңүл сыртка да, ичке да багытталса кандай болмок? Негизинен, префронталдык кыртыш дал ушуну кылат.
Аткаруучу функция, бул максатка жетүү үчүн аракеттердин ырааттуулугун уюштура билүү. Убакыттык интеграция болсо сакталган эстерди дал ушул азыр болуп жаткан нерсе менен байланыштырат. Префронталдык кыртышты чечимди жалгыз кабыл алган башкы кол башчы эмес, оркестрдин дирижёру катары элестетиңиз. Музыканттары жок дирижёр музыка жаратпайт.
Ушул өзөктүк функциядан узун тизме өсүп чыгат: жумушчу эс, сүйлөөнү пландоо, түрткүнү тыюу, чечим кабыл алуу, социалдык жүрүм-турум, көңүл буруу, чыгармачылык жана башкалар.
Түзүлүшү: үч негизги аймак
Префронталдык кыртыш баш мээ кыртышынын болжол менен үчтөн бирин түзөт. Ал төрөлгөнгө чейин өнүгө баштайт, балалык курактын ичинде жай уланат жана өспүрүм курактын аягында гана толук калыптанат. Балдардын жогорку деңгээлдеги таанып-билүү жөндөмдөрү али толук өнүкпөгөнүнүн негизги себеби ушул.
Нейробиологдор аны үч негизги бөлүккө бөлүшөт:
1. Медиалдык аймак
Бул аймак мотивацияга, мейкиндик эсине, өз алдынча башталган кыймылдарга жана топтолууга жооп берет. Ал мээнин илхам борбору катары иштейт. Бул жерге жаракат алуу кайдыгерликке жана топтоло албоого алып келиши мүмкүн. Аймактын бир бөлүгү ошондой эле оорунун кабылданышына катышат, ал эми вентромедиалдык бөлүгү чечим кабыл алууда жана эс тутумда роль ойнойт.
2. Латералдык аймак
Бул аймак жүрүм-турумдун ар кандай үлгүлөрү, багыт алуу жана ой жүгүртүү үчүн таанып-билүү негизин түзөт. Ал күнүмдүк иштерди уюштурууну пландоого жана тапшырмалардын ортосунда которулууга жардам берет. Бул жерге жаракат алуу бир нече иш-аракетти маанилүү ырааттуулукта уюштурууну же өзгөрүп жаткан эрежелерге ыңгайлашууну мүмкүн эмес кылып коёт. Мээнин тил борбору болгон Брока аймагына жакын жайгашкандыктан, бул аймак оозеки сүйлөөгө да катышат.
3. Орбиталдык аймак
Бул аймак түрткүнү тыюуну, эмоцияларды иштеп чыгууну жана социалдык таанып-билүүнү башкарат. Гипоталамус менен байланыштары аркылуу ал тамактануунун сыйлык жагын жана өзүн-өзү жөнгө салууну шарттайт. Ошондой эле алаксытуучу нерселерди чыпкалап, көңүл топтоону кармап турууга жардам берет. Бул аймакка жаракат алуу Финеас Гейджтин белгилүү окуясындагыдай эле симптомдорду жаратат.
Префронталдык кыртыш менен байланышкан бузулуулар
Психикалык ден соолуктун көп абалы префронталдык кыртыштын ишине байланыштуу. Көңүл жетишсиздиги жана гиперактивдүүлүк синдрому (ADHD) начар топтолуу жана өзүн-өзү көзөмөлдөөнүн алсыздыгы менен байланышкан. Депрессия менен тынчсызданууда эмоцияларды жөнгө салуу начарлайт. Көз каранды болуу сыйлык системасын баңги заттар же токтотууга болбогон адаттар басып алганда пайда болот. Шизофренияда жумушчу эс менен чечим кабыл алуу бузулат.
Префронталдык кыртышты кантип бекемдесе болот
1. Мээ оюндары
Скрэббл, судоку, крест сөздөр жана эс карталарын жупташтыруу сыяктуу оюндар мээнин пландоо жана үлгү таануу системаларын сынап, таанып-билүү жөндөмүн олуттуу жогорулатат.
2. Маселе чечүүчү иштер
Пазлдар, квест бөлмөлөрү, тоскоолдуктар тилкеси жана стратегиялык оюндар көңүл топтоону, эс тутумду, сын көз караш менен ой жүгүртүүнү жана чечим кабыл алууну жакшыртат.
3. Дене машыгуулары
Окумуштуулар үзгүлтүксүз спорт менен машыккан адамдардын префронталдык кыртышынын көлөмү чоңураак экенин аныкташкан. Психикалык ден соолукта жана маалыматты иштетүү ылдамдыгында ченеле турган жакшырууга жетүү үчүн жумасына 120 мүнөт кыймыл жетиштүү. Машыгууну музыка же бий сыяктуу ыргактуу иштер менен айкалыштыруу таасирди дагы да күчөтөт.
4. Социалдык баарлашуу
Оң социалдык баарлашуу эстин сакталышын, маалыматты иштетүү ылдамдыгын жана таанып-билүү туруктуулугун жакшыртат, ошону менен бирге бардык курактагыларда эмоционалдык жыргалчылыкты колдойт.
5. Мээге пайдалуу тамактар
Кейл жана шпинат сыяктуу жалбырактуу жашылчалар К витаминине жана фолий кислотасына бай. Мөмөлөрдө эсти жакшыртуучу флавоноиддер бар. Грек жаңгагы белокко жана пайдалуу майларга толгон. Майлуу балык, авокадо жана зыгыр уругунда мээнин ден соолугу үчүн зарыл болгон омега-3 май кислоталары көп. Кофеинди үзгүлтүксүз ичкендерде да акыл-эс ишинин жакшырганы байкалат.
6. Сапаттуу уйку
Уйку көңүл бурууну, топтолууну, эс тутумду, маселе чечүүнү, чыгармачылыкты, эмоцияларды иштеп чыгууну жана туура баа берүүнү колдойт. Үзгүлтүксүз, сапаттуу уктоо, бул мээңиз үчүн кыла ала турган эң натыйжалуу иштердин бири.
7. Аңдап туруу (mindfulness) медитациясы
Аңдап туруу көңүл топтоону олуттуу жакшыртат, стрессти азайтат жана мээнин жалпы ден соолугун чыңдайт. Буга расмий медитация сеанстары деле керек эмес. Тиш жууп жатканда толук ушул учурда болуу да аңдап туруу практикасынын бир түрү.
8. Дем алуу көнүгүүлөрү
Кандай дем алганыбыз мээнин таанып-билүү жана эмоция борборлоруна, анын ичинде префронталдык кыртышка түздөн-түз таасир этет. Тынчсызданганда же ой жагынан такалып калганда демди жайлатуу акылды тазартып, маселе чечүүнү жеңилдетет.
9. Кол өнөрчүлүк жана чыгармачылык
Сүрөт тартуу, боёк менен иштөө, токуу, саймалоо жана башка чыгармачыл иштер чыгармачылыкты, эмоцияны билдирүүнү жана топтолууну арттырат. Балдар менен ролдук оюн ойноо алардын таанып-билүү өнүгүүсүн жана социалдык көндүмдөрүн да жакшыртат.
10. Окуу
Китеп окуу, бул мээнин баарын иштеткен машыгуу. Ал эс тутумду, топтолууну, элестетүүнү жана чыгармачылыкты жакшыртат, ал эми изилдөөлөр анын жашка байланыштуу таанып-билүүнүн начарлоо коркунучун азайтарын көрсөтөт.
Жыйынтык
Префронталдык кыртыш, бул мээнин башкы директору. Ал пландоону, көңүл топтоону, чечим кабыл алууну, эмоцияларды жөнгө салууну жана өзүн-өзү көзөмөлдөөнү жүргүзөт. Ал жай өнүгөт, аң-сезимдүү адаттар аркылуу бекемделет жана бизди адам кылган нерсенин так ортосунда турат.
Шилтемелер:
The prefrontal cortex: the brain's CEO. medium.com/@ritikamis8081 | Functional brain anatomy for AIs. k3no.medium.com | 11 tips to improve the prefrontal cortex. mendi.io/blogs/brain-health
Пикирлер
Пикир калтыруу үчүн кирүү керек Кирүү