Таъсири шабакаҳои иҷтимоӣ ба майна: муносибати муосир
Нейроилм Мақола

Таъсири шабакаҳои иҷтимоӣ ба майна: муносибати муосир

team2 29 Aug, 2025 5 дақиқа хониш

Аннотатсия

Шабакаҳои иҷтимоӣ дар асри XXI ба яке аз пуриқтидортарин омилҳои шаклдиҳандаи муоширати инсон, фарҳанг ва тафаккур табдил ёфтанд. Имрӯз дар ҷаҳон беш аз 4,9 миллиард корбари фаъол мавҷуд буда, платформаҳое чун Facebook, Instagram, TikTok ва X (собиқ Twitter) на танҳо тарзи муоширати моро, балки тарзи қабул, нигоҳдорӣ ва дар хотир мондани иттилоот аз ҷониби майнаро низ куллан тағйир доданд.

Аз нуқтаи назари илми маърифатӣ (когнитивӣ) шабакаҳои иҷтимоӣ таъсири дугона доранд: онҳо метавонанд раванди омӯзишро тақвият бахшанд, дастрасӣ ба маълумотро васеъ кунанд ва дар ҳалли масъалаҳои эҷодӣ мадад расонанд. Дар айни замон, онҳо метавонанд диққатро кӯтоҳ кунанд, тафаккурро пора-пора созанд ва роҳҳои мукофоти майнаро тағйир диҳанд. Дар ин мақола, дар асоси таҳқиқоти нейроилм, психология ва рафторшиносӣ, таъсироти маърифатии шабакаҳои иҷтимоӣ баррасӣ мешавад.

Муқаддима

Дар тӯли бист соли охир шабакаҳои иҷтимоӣ аз воситаи муоширати доираи танг ба ҳодисаи ҷаҳонӣ табдил ёфтанд. То соли 2024, 61 фоизи аҳолии ҷаҳон аз шабакаҳои иҷтимоӣ истифода мебарад ва одамон ба ҳисоби миёна беш аз 2 соату 30 дақиқа дар як рӯз вақти худро дар ин платформаҳо мегузаронанд.

Ҳарчанд бисёре аз баҳсу мунозираҳо ба оқибатҳои сиёсӣ ё иҷтимоии шабакаҳои иҷтимоӣ равона шудаанд, дар бораи он ки онҳо чӣ гуна бевосита ба тафаккури инсон таъсир мерасонанд, чандон сухан гуфта нашудааст. Дар воқеъ, шабакаҳои иҷтимоӣ тавассути нейропластиконӣ — қобилияти мутобиқшавии роҳҳои асаб дар майна — ба равандҳои диққат, хотира ва қабули қарор таъсир мерасонанд.

Ҷолибтарин ҷиҳат ин аст, ки шабакаҳои иҷтимоӣ низоми допаминро — механизмҳои нейронии идоракунандаи ҳисси лаззат ва мукофот — фаъол мекунанд. Ҳавасмандгардонӣ дар шакли «лайк»-ҳо, шарҳҳо ва обунашавандагон дар майна маҳз ба монанди қимор ё баъзе моддаҳо роҳҳои қавии лаззатро ба кор медарорад.

Аз нуқтаи назари илми маърифатӣ

Илми маърифатӣ соҳаи илмиест, ки психология, нейроилм, забоншиносӣ, зеҳни сунъӣ ва фалсафаро муттаҳид карда, тарзи кори тафаккури инсонро меомӯзад. Шабакаҳои иҷтимоӣ бевосита ба ин равандҳо таъсир мерасонанд.

Масалан, Назарияи назорати диққат (Attentional Control Theory) (Эйзенк, 2007) мегӯяд, ки имконияти диққати инсон маҳдуд аст. Шабакаҳои иҷтимоӣ бошанд, тавассути алгоритмҳо доимо диққатро ба худ мекашанд. Ҳар як огоҳномаи нав ё маводи визуалӣ майнаро ба ҳаяҷон меорад, аммо ин қобилияти тамаркузи диққатро дар вазифаҳои дарозмуддат заиф мекунад.

Хотира низ тағйир меёбад. Ҳодисаи бо номи «эффекти Google» вуҷуд дорад: агар одамон бидонанд, ки маълумотро дар интернет ёфтан мумкин аст, барои нигоҳ доштани он дар хотираи худ камтар кӯшиш мекунанд. Яъне, мо на худи далелҳоро, балки бештар ҷои ёфтани онҳоро дар хотир нигоҳ доштан майл дорем.

Низоми мукофот низ фаъол мегардад. Гирифтани лайк ё пайравон маркази майна бо номи nucleus accumbens-ро фаъол мекунад — маркази ҳамон ки дар бозиҳои қимор низ иштирок мекунад. Аз ин рӯ, истифодаи шабакаҳои иҷтимоӣ аксар вақт ба одат, ҳатто ба вобастагӣ табдил меёбад.

Таъсироти мусбат

  • Имконияти омӯзиш. YouTube, LinkedIn Learning ё саҳифаҳои таълимии Instagram имконияти микро-омӯзиш медиҳанд. Мафҳумҳои мураккаб ба қисмҳои хурд тақсим мешаванд ва ин ба азхудкунии зудтари иттилоот мадад мерасонад.
  • Чандирии маърифатӣ. Дучор шудан бо фарҳангҳо ва дидгоҳҳои гуногун тафаккурро васеъ мекунад ва тафаккури эҷодӣ ва чандирро тақвият мебахшад.
  • Ақли ҷамъиятӣ. Масалан, дар ResearchGate ё платформаҳои кушоди илмӣ ҳалли якҷояи масъалаҳои илмӣ имконпазир аст. Шабакаҳои иҷтимоӣ бо ҳамин роҳ дар ёфтани роҳи ҳалли масъалаҳои мураккаб кӯмак мерасонанд.
  • Мустаҳкамшавии хотира. Дидан ё муҳокимаи такрории мавзӯъ синапсҳоро мустаҳкам мекунад. Ба ин тартиб, шабакаҳои иҷтимоӣ вазифаи «механизми такрор»-ро иҷро мекунанд.

Таъсироти манфӣ

  • Кӯтоҳшавии диққат. Таҳқиқоти Microsoft (2015) нишон дод, ки миёнаи давомнокии диққати инсон дар соли 2000 12 сония буд, дар соли 2013 бошад, то 8 сония кӯтоҳ шуд. Яке аз сабабҳои ин иттилооти рақамии доимо парешонкунанда мебошад.
  • Тафаккури сатҳӣ. Видеоҳои кӯтоҳ, сарлавҳаҳо ва мемҳо ба хониши тезкор одат мекунонанд, аммо қобилияти таҳлили амиқро заиф мекунанд.
  • Вайроншавии хоб. Истифодаи телефон ё планшет дар шом гормони мелатонинро кам мекунад ва сифати хобро бад мекунад. Ин ҳодиса махсусан дар байни наврасон паҳн шудааст.
  • Бори зиёди эҳсосӣ ва маърифатӣ. Мазмуни пуризтироби эҳсосии шабакаҳои иҷтимоӣ фаъолияти гиппокампро душвор мекунад ва ба ташаккули хотира халал мерасонад.
  • Ташаккули вобастагӣ. Мукофотҳои ғайримунтазир, ба монанди лайк ва шарҳ, одамро маҷбур мекунанд, ки бо такрор санҷиш кунад. Таҳқиқоти нейроилм нишон медиҳанд, ки ин раванд ба вобастагӣ ба маводи мухаддир монандӣ дорад.

Хулоса

Шабакаҳои иҷтимоӣ воситаи пуриқтидори шаклдиҳандаи тафаккури инсон мебошанд. Онҳо барои омӯзиш ва мубодилаи иттилоот имкониятҳои азим фароҳам меоранд, аммо метавонанд диққатро парешон кунанд, тафаккури амиқро кам кунанд ва вобастагиро тақвият бахшанд.

Аз ин рӯ, дар назди мо вазифаи бузург истодааст: афзоиши фоидаи шабакаҳои иҷтимоӣ ва коҳиш додани зарари онҳо. Барои ин истифодаи огоҳона, одатҳои солими рақамӣ, тарроҳии ахлоқии технология ва таҳқиқоти илмии доимӣ зарур аст. Танҳо дар ин сурат шабакаҳои иҷтимоӣ воситаи васеъкунандаи дониш ва тафаккури мо боқӣ хоҳанд монд, на воситаи фарсудакунандаи он.

Манбаъ:

  1. Carr, N. (2020). The shallows: What the Internet is doing to our brains. W. W. Norton & Company
  2. Chiu, C. Y., & Hong, Y. Y. (2006). Social psychology of culture. Psychology Press.
  3. DataReportal. (2024). Digital 2024: Global overview report.
  4. Eysenck, M. W., Derakshan, N., Santos, R., & Calvo, M. G. (2007). Anxiety and cognitive performance: Attentional control theory. Emotion, 7(2), 336–353
  5. Huang, C. (2021). Social network site use and mental health: A meta-analysis. Computers in Human Behavior, 114, 106524.
  6. Mayer, R. E. (2019). The Cambridge handbook of multimedia learning (2nd ed.). Cambridge University Press.
  7. Meshi, D., Morawetz, C., & Heekeren, H. R. (2013). Nucleus accumbens response to gains in reputation. Social Cognitive and Affective Neuroscience, 8(4), 423–429.
  8. Microsoft. (2015).Attention spans: Consumer insights. Microsoft Canada.
  9. Montag, C., et al. (2019).
таъсири шабакаҳои иҷтимоӣ ба майна вобастагӣ ба шабакаҳои иҷтимоӣ хотира ва шабакаҳои иҷтимоӣ диққат ва бисёрвазифагӣ давраи допамин таъсири TikTok ва Instagram шабакаҳои иҷтимоӣ ва саломатии равонӣ одатҳои рақамӣ нейропластикӣ майнаи наврасон ва шабакаҳои иҷтимоӣ бори зиёдатии маърифатӣ

Ин навиштаро мубодила кунед:

Писанд омадан (Лутфан барои писанд кардан ворид шавед)

Шарҳҳо

Лутфан барои навиштани шарҳ ворид шавед Ворид шудан

Мақолаҳои марбут