Микропластик: канга чейин жеткен көрүнбөс булганыч
Климат жана экология Макала

Микропластик: канга чейин жеткен көрүнбөс булганыч

Malikabonu Yusupova 15 Jul, 2026 4 мин окуу

Микропластик: денебиздин ичиндеги көрүнбөс булганыч

2022-жылы тынч бир эртең менен Нидерландынын изилдөөчүлөрү кан куюлган шишени жарыкка тосуп карашты. Анын ичинде жылаңач көзгө көрүнбөгөн пластик бөлүкчөлөрү бар эле. Алар ушунчалык майда болгондуктан, денебиздин коргонуу тоскоолдуктарынан өтүп, кан агымына кирип кетишкен.

Илимпоздор биринчи жолу көпчүлүк корккон нерсени тастыктады: адам да өз денесинде пластик көтөрүп жүрөт (анын адамзатка мынчалык тез жетерин эч ким күткөн эмес).

Бул ойдун өзү чочутат. Ондогон жылдар бою биз пластик каптардын көчөдө учуп жүргөнүн, шишелердин деңиз жээгине чыгып калганын, түтүкчөлөрдүн таштандыга үйүлгөнүн көрүп келдик. Бирок эң кооптуу пластик, биз көрүп жүргөн пластик эмес. Эң кооптуусу, көзгө илешпеген, күн сайын өзүбүз байкабай дем алып, жеп, ичип жаткан пластик.

Микропластик деген эмне?

Микропластик деп 5 миллиметрден кичине пластик бөлүкчөлөрүн айтабыз, болжол менен күнжүт данынын өлчөмүндөй, бирок алардын көбү андан да майда. Айрымдары атайын өндүрүлөт: мисалы, бир кездерде бет тазалагыч скрабдарга кошулган микрошариктер. Калгандары чоң пластик буюмдардан (каптардан, шишелерден, балык торлорунан) күн нуру менен үйкөлүштүн таасиринде майдаланып пайда болот.

Мына, ойлонуп көрүңүз: полиэфирден тигилген кийимди ар бир жуугандан кийин агын сууга 700 000ге жакын майда була кетет. Автоунаанын дөңгөлөктөрү жол менен жүргөндө бөлүкчөлөрдү таштап отурат. Атүгүл чай пакетчесин демдөө сыяктуу карапайым иш да чөйчөгүңүзгө миллиарддаган микроскопиялык бөлүкчөлөрдү чыгарат. Бул көзгө көрүнбөгөн масштабдагы булганыч, бирок ал бардык жерде жана денебизди булгап, ден соолугубузга элестетүүгө болбогондой коркунуч жаратып жатат. 

Пластик планета

Илимпоздор микропластикти эң күтүлбөгөн жерлерден таап жатышат:

Арктиканын карында, ал жакка шамал алып барган.

Океандын эң терең чуңкурунда, күн нурун эч көрбөгөн жандыктардын ичинде.

Айдоо талаанын топурагында, эгиндер аны сиңирип алат.

Бир изилдөө терең суудагы балыктардын 70 пайыздан ашуунунун ашказанынан микропластик табылганын көрсөттү. Дагы бир изилдөөдө бөлүкчөлөр сабиз менен салат жалбырактарынын ичинен табылды: бул биздин тамак-аш тутумубуздун өзү булганганынын далили. Дүйнө сөздүн түз маанисинде пластик планетага айланды.

Эми, денебиздин ичинде

Микропластиктин адам денесинен табылышы жүрөктү опколжуткан суроону жаратты: ал бизге эмне кылып жатат?

Азырынча пластик бөлүкчөлөрү мына бул жерлерден табылды:

Кан – бул алардын дене боюнча кыдырып жүргөнүн билдирет.

Өпкө – шаардын чаңдуу абасынан ар бир дем алганда кирет.

Бала жолдош – төрөлө элек баланын чөйрөсүнө өтүп кетет.

Ден соолукка тийгизген толук кесепетин биз азырынча билбейбиз. Бирок алгачкы изилдөөлөр тынчсыздандырган мүмкүнчүлүктөрдү көрсөтүүдө:

Организм бөтөн бөлүкчөлөргө жооп кайтарып, өнөкөт сезгенүү пайда болот.

Гормоналдык бузулуулар, себеби пластиктин курамында көп учурда бисфенол А (белгилүү бир пластиктерди жана чайырларды өндүрүүдө колдонулган өнөр жай химикаты; өзгөчө поликарбонат пластиктеринде (суу шишелери менен тамак-аш идиштеринде) жана эпоксид чайырларында (металл консерва банкаларынын ички каптоосунда) кездешет) жана фталаттар сыяктуу заттар болот.

Атүгүл иммунитет менен маанайды жөнгө салууга жардам берген бактериялардын жамааты, ичеги микробиому да бузулушу мүмкүн.

Элестетүү оңой эмес: шишедеги суудан ар бир жутканыңыз, шаар абасынан ар бир дем алганыңыз денебиздин ичиндеги кичинекей таштандыга кошумча болушу ыктымал.

Дүйнө кандай жооп кайтарууда

Көйгөй чечилгис болуп сезилет, бирок өзгөрүү болуп жатат.

Европа Биримдиги бир жолу колдонулуучу пластиктин айрым түрлөрүнө тыюу салды, жакында кир жуугуч машиналарга микробулаларды кармап калуучу чыпкаларды коюуну талап кылат.

Бириккен Улуттар Уюму пластик булганычын чектөө боюнча глобалдык келишимдин долбоорун даярдап жатат.

Стартаптар биологиялык жол менен ажыраган пластикти ойлоп табууга шашылууда, ал эми илимпоздор пластик калдыгын сиңире алган бактериялар менен тажрыйба жүргүзүп жатышат.

Жергиликтүү деңгээлде да кыймыл күчөп баратат: жээктерди тазалоо акцияларынан баштап калдыксыз дүкөндөргө чейин. Алардын бири да кризисти жалгыз чече албайт, бирок чогуу алганда күчтүү кабар жиберишет: адамдар ыңгайлуулуктун баасын кароосуз калтырууну каалабай калды.

Биз эмне кыла алабыз

Албетте, эң башкысы, глобалдык саясат, бирок ар бир адамдын да салымы бар. Кээ бир кадамдар жөнөкөй:

Полиэфирдин ордуна табигый кездемелерди тандаңыз.

Кайра колдонулуучу шишелерди, каптарды жана идиштерди пайдаланыңыз.

Пластик калдыгын азайтууга багытталган изилдөөлөрдү, петицияларды жана саясатты колдоңуз.

Бул тандоолор майда көрүнүшү мүмкүн, бирок чогулуп натыйжа берет. Кантсе да микропластиктин өзү майда, ал эми таасири зор.

Алдыда эмне күтүп турат

Пластик бир кезде керемет материал катары даңкталган: арзан, бекем, ар тарапка ыңгайлашкан. Ошол эле сапаттар бир күнү аны Жердеги ар бир экосистема үчүн үнсүз коркунучка айлантат деп эч ким ойлогон эмес.

Микропластиктин окуясы жөн гана булганыч жөнүндө эмес; ал адамзат менен өзү жараткан материалдардын ортосундагы мамиле жөнүндө. Биз ыңгайлуулукка карап долбоорлойбузбу же аман калууга карапбы? Жылдар менен ойлойбузбу же муундар менен?

Кийинки он жылдык чечүүчү болот. Эгер аракет кылсак, микропластик адамдардын канчалык тез оңолгонун эске салган сабак болуп калат. Эгер кыймылдабасак, алар түбөлүктүү шеригибизге айланат: ар бир демде, ар бир кесимде, ар бир жүрөк кагышында.

Шилтемелер:

Leslie, H., et al. (2024). Microplastics in human blood: Polymer types, concentrations and characterization using µFTIR.

Amato-Lourenço, L. F., et al. (2025). Weathered microplastics in human blood: unraveling the effect of structural changes at the particle surface on coagulation and platelet activation. Microplastics and Nanoplastics, 5(33).

Ragusa, A., et al. (2021). Plasticenta: First evidence of microplastics in human placenta. Environment International, Volume 146, 106274

Wieczorek, A., et al. (2018). High levels of microplastics found in Northwest Atlantic fish. Frontiers in Marine Science.


микропластик адам денесиндеги микропластик микропластиктин ден соолукка таасири кандагы микропластик пластик булгоосу тамак-аш жана суудагы микропластик нанопластик абадагы микропластик микропластик жана оору коркунучу экологиялык ден соолук пластик бөлүкчөлөрү

Бул пост менен бөлүшүү:

Жакты (Макалаларды жактыруу үчүн кирүү керек)

Пикирлер

Пикир калтыруу үчүн кирүү керек Кирүү

Тектеш макалалар