Yod: bola miyasini shakllantiradigan kichkina modda
Jamoat salomatligi Maqola

Yod: bola miyasini shakllantiradigan kichkina modda

Neuronix 03 Jun, 2025 6 daqiqa o‘qish

Inson butun umri davomida bor-yo'g'i bir necha gramm yodga muhtoj, bu bir choy qoshiqqa ham to'lmaydi. Ammo shu oz miqdorning yetishmasligi, ayniqsa tug'ilishdan oldin, miyada umrbod iz qoldirishi mumkin. The Lancet jurnalidagi yirik sharhda yod tanqisligi dunyoda oldini olish mumkin bo'lgan aqliy zaiflikning eng keng tarqalgan sababi deb atalgan. 2018 yilda UNICEF har yili qariyb 19 million chaqaloq, ya'ni barcha tug'ilishlarning taxminan 14 foizi hali ham himoyalanmaganini hisoblab chiqqan. Davo bir asrdan beri ma'lum va bir kishi uchun bor-yo'g'i bir necha sent turadi: oddiy osh tuziga qo'shiladigan bir chimdim yod.

Miyaga yod nima uchun kerak

Yodning ahamiyati bo'yinning old qismida joylashgan, kapalak shaklidagi kichik bez, ya'ni qalqonsimon bez bilan bog'liq. Qalqonsimon bez yoddan o'zining ikki gormonini hosil qiladi: tarkibida to'rtta yod atomi bo'lgan tiroksin (T4) va uchta yod atomi bo'lgan triyodtironin (T3). Yod yetarli bo'lmasa, bez yetarlicha gormon ishlab chiqara olmaydi.

Qalqonsimon bez gormonlari butun organizmda modda almashinuvi sur'atini belgilaydi, ammo rivojlanayotgan miyada ularning vazifasi bundan ancha keng. Ular nerv hujayralarining ko'payishiga, o'z joyiga ko'chib borishiga va tarmoqlangan aloqalar hosil qilishiga yordam beradi. Shuningdek, ular miyelinlanishni, ya'ni nerv tolalarining signallarni tez o'tkazishga imkon beruvchi yog'li izolyatsion qavat bilan o'ralishini boshqaradi. Homilaning o'z qalqonsimon bezi homiladorlikning taxminan 10-12-haftasidagina ishlay boshlaydi va homiladorlikning qariyb birinchi yarmida chaqaloq asosan onasidan keladigan gormonga tayanadi. Shuning uchun homilador ayolning yod bilan ta'minlanishi juda muhim va uning ehtiyoji ortadi. Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti (JSST) kattalar uchun kuniga taxminan 150 mikrogramm (grammning milliondan bir ulushi), homilador va emizikli ayollar uchun esa 250 mikrogramm yod iste'mol qilishni tavsiya etadi.

Buqoqdan umrbod nogironlikkacha

Yod Yer yuzida notekis tarqalgan. Dengiz suvi unga boy, lekin ko'plab tog'li va dengizdan uzoq hududlarda muzliklar, kuchli yomg'irlar va toshqinlar uni ancha oldin tuproqdan yuvib ketgan, shu sababli u yerda yetishtirilgan ekinlar va boqilgan hayvonlarda yod kam bo'ladi. Asrlar davomida Alp, Himolay, And tog'lari va Markaziy Osiyoning ayrim hududlari aholisi bu tanqislikning ko'zga ko'rinadigan belgisi bilan yashagan: buqoq, ya'ni ko'proq yod tutib qolishga intilib kattalashgan qalqonsimon bez tufayli bo'yinning shishib chiqishi.

Yashirin zarar esa bundan ham og'irroq edi. Homiladorlik davrida onada yod tanqisligi kuchli bo'lsa, bola kretinizm bilan tug'ilishi mumkin. Hozir bu holat odatda tug'ma yod tanqisligi sindromi deb ataladi: og'ir aqliy zaiflik, ko'pincha karlik, nutq va harakat buzilishlari hamda past bo'y bilan kechadi. Bu oqibatlarni tug'ilgandan keyin bartaraf etib bo'lmaydi. Yengilroq tanqislik bunday yaqqol zarar keltirmaydi, ammo butun bir aholining fikrlash qobiliyatini pasaytirishi mumkin. UNICEF ma'lumotlariga ko'ra, yod tanqisligi bola IQ ko'rsatkichini 8-10 ballga kamaytirishi mumkin. Millionlab bolalar orasida tarqalgan bunday yo'qotish butun umr davomida o'qish natijalari va daromadlarga ta'sir qiladi.

Uzoq tarixga ega arzon yechim

Yod va qalqonsimon bez tarixi dengiz o'tlaridan boshlangan. 1811 yilda fransuz kimyogari Bernar Kurtua yonayotgan dengiz o'ti kulidan binafsharang bug' ko'tarilayotganini payqagan va tez orada bu yangi element yod deb nomlangan. 1813 yilda shveytsariyalik shifokor Jan-Fransua Kuande buqoqni dengiz o'ti bilan davolashning an'anaviy usuli uning tarkibidagi yod tufayli samara berishini taxmin qilib, bemorlarni yod bilan davolagan. Yigirma yil o'tib, And tog'larida ishlagan fransuz kimyogari Jan-Batist Bussengo birinchi bo'lib buqoqning oldini olish uchun tuzga yod qo'shishni taklif qilgan.

Profilaktika samarali ekanining isboti XX asr boshida olindi. 1917-1922 yillarda amerikalik shifokor Devid Marin Ogayo shtatining Akron shahridagi maktab o'quvchisi qizlarga oz miqdorda yod bergan va ular orasida buqoq ancha kam rivojlanganini ko'rsatgan. Shveytsariya 1922 yilda tuzni yodlashni boshlagan va bu dasturni o'shandan beri uzluksiz davom ettirib kelmoqda, AQSh esa 1924 yilda unga ergashgan. Tuz ideal tashuvchi hisoblanadi: uni deyarli hamma, taxminan bir xil miqdorda iste'mol qiladi, yod qo'shilishi esa uning narxini ham, ta'mini ham deyarli o'zgartirmaydi. 1990-yillarda JSST va UNICEF inson va hayvonlar iste'moli uchun mo'ljallangan barcha tuzni yodlashga chaqirdi. UNICEF hisob-kitobiga ko'ra, buning narxi bir bola uchun yiliga 0,02-0,05 AQSh dollarini tashkil etadi, sarflangan har bir dollar esa kelajakda taxminan 30 dollarlik foyda keltiradi.

Yengil tanqislik ham ahamiyatli bo'lishi mumkin

Hozir ko'pchilik mamlakatlarda og'ir tanqislik kam uchraydi, ammo tadqiqotchilar yengilroq yetishmovchilik ham ta'sir qiladimi, degan savolni o'rganmoqda. The Lancet jurnalida 2013 yilda chop etilgan, Surrey universitetidan Sara Bat va Margaret Reymen boshchiligidagi tadqiqotda Angliyaning Bristol shahrida uzoq yillardan beri olib borilayotgan tadqiqot ishtirokchisi bo'lgan, homiladorlikning dastlabki davridagi 1040 ayolning saqlab qo'yilgan siydik namunalarida yod miqdori o'lchandi. Yod darajasi past bo'lgan onalarning bolalari 8 yoshda og'zaki IQ bo'yicha va 9 yoshda o'qish ko'nikmalari bo'yicha eng past chorakka tushish ehtimoli yuqoriroq bo'lgan, hatto tadqiqotchilar daromad va ota-ona ma'lumoti kabi 21 ta boshqa omilni hisobga olganidan keyin ham. Onalarda yod qanchalik kam bo'lsa, natijalar shunchalik yomon bo'lgan.

Bunday tadqiqotlar sabab-oqibatni emas, balki bog'liqlikni ko'rsatadi. Tadqiqotchilar qo'shimchalarni bevosita sinab ko'rganida esa manzara unchalik aniq bo'lmay qoldi. 2017 yilda chop etilgan puxta nazorat qilingan sinovda Hindistonning Bangalor va Tailandning Bangkok shaharlaridagi yengil yod tanqisligi bo'lgan 832 homilador ayol kuniga 200 mikrogramm yod yoki soxta tabletka (platsebo) qabul qildi. 5-6 yoshga yetganda, ularning bolalari o'rtasida IQ yoki boshqa fikrlash qobiliyatlari bo'yicha farq kuzatilmadi. Mualliflar buning bir sababini taxmin qilishgan: bu ayollarda tanqislik juda yengil bo'lgan va organizmdagi yod zaxiralari yodlangan tuz tufayli allaqachon to'plangan edi.

Erishilgan yutuqlarni saqlab qolish

Markaziy Osiyo yutuqlarni qanday qo'lga kiritish va yo'qotish mumkinligiga yaqqol misoldir. Mintaqaning tog'li va vodiy hududlarida buqoq uzoq vaqt keng tarqalgan edi, 1990-yillar boshida esa tuz ta'minoti tizimlari izdan chiqqach, yod tanqisligi yana keng yoyildi. O'shandan beri mintaqa mamlakatlari, jumladan O'zbekiston, Qozog'iston, Qirg'iziston va Tojikiston yodlangan tuz to'g'risida qonunlar qabul qildi va bunday tuz ancha keng tarqaldi. Mutaxassislar erishilgan yutuqlar doimiy nazoratga bog'liq ekanidan ogohlantiradi: tuz ishlab chiqaruvchilar yodni kerakli miqdorda qo'shishi, oilalar esa arzonroq yoki tarkibida yod kam bo'lgan "tabiiy" tuzlar o'rniga yodlangan tuzni tanlashda davom etishi kerak.

Ko'pchilik uchun amaliy qadamlar oddiy. "Yodlangan" deb belgilangan tuzni sotib olish va uni yopiq idishda saqlash ehtiyojning asosiy qismini qoplaydi, sut mahsulotlari, tuxum va dengiz mahsulotlari esa qo'shimcha yod beradi. JSST maslahat berganidek, yurak salomatligi uchun tuz iste'molini kamaytirish bunga zid emas, chunki tuz iste'moli kamaygani sari tuzdagi yod miqdorini moslashtirish mumkin. Homilador yoki homiladorlikni rejalashtirayotgan ayollar shifokordan yod qo'shimchasi kerak-kerakmasligini so'rashlari lozim. Ko'p har doim ham yaxshi emas: yodning ortiqchaligi ham qalqonsimon bez faoliyatini buzishi mumkin, shuning uchun qo'shimchalarni shifokor maslahatisiz qabul qilmaslik kerak.

Hali nimalarni bilmaymiz

Muhim savollar hali ham javobsiz qolmoqda. Olimlar homiladorlik davridagi yengil tanqislik bola miyasiga qanchalik ta'sir qilishini yoki tuzning asosiy qismi allaqachon yodlangan mamlakatlarda qaysi ayollarga qo'shimchalar foyda berishini hali aniq bilishmaydi. Yod miqdorini o'lchash ham qiyin, chunki bitta siydik namunasidagi ko'rsatkich kundan kunga o'zgarib turadi. Odamlar yodlanmagan tuz bilan tayyorlangan qayta ishlangan oziq-ovqatlarni ko'proq iste'mol qilgani va ratsionda sut mahsulotlari kamaygani sari, bir paytlar xavfsiz hisoblangan ayrim mamlakatlar yana yengil tanqislik holatiga qaytishi mumkin. Aniq bo'lgan narsa shuki, mikrogrammlarda o'lchanadigan modda inson butun umri davomidagi o'rganish qobiliyatini shakllantirishga yordam beradi va uni ta'minlash juda arzonga tushadi.

Manbalar: The Lancet (2008), Zimmermann, Jooste & Pandav: Iodine-deficiency disorders; The Journal of Nutrition (2008), Zimmermann: Research on iodine deficiency and goiter in the 19th and early 20th centuries; The Lancet (2013), Bath et al.: Effect of inadequate iodine status in UK pregnant women on cognitive outcomes in their children (ALSPAC); The Lancet Diabetes & Endocrinology (2017), Gowachirapant et al.: Effect of iodine supplementation in pregnant women on child neurodevelopment; UNICEF (2018): Nearly 19 million newborns at risk of brain damage every year due to iodine deficiency. Rasm: Relativity / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).

yod tanqisligi yod va miya rivojlanishi yodlangan tuz homiladorlikda yod qalqonsimon bez gormonlari buqoq kretinizm tug'ma yod tanqisligi sindromi bolalar IQ va ovqatlanish mikroelementlar tanqisligi homila miyasining rivojlanishi jamoat salomatligi

Ushbu postni baham ko'rish:

Yoqdirish (Yoqtirish uchun tizimga kiring)

Izohlar

Izoh qoldirish uchun tizimga kiring Kirish

Tegishli maqolalar