Йод: моддаи ғизоии ночизе, ки мағзи кӯдакро ташаккул медиҳад
Саломатии ҷамъиятӣ Мақола

Йод: моддаи ғизоии ночизе, ки мағзи кӯдакро ташаккул медиҳад

Neuronix 03 Jun, 2025 7 дақиқа хониш

Инсон дар тамоми умри худ ҳамагӣ чанд грамм йод лозим дорад, ки ҳатто як қошуқи чойхӯриро пур намекунад. Аммо норасоии ҳамин миқдори ночиз, махсусан пеш аз таваллуд, метавонад дар мағз осори якумра боқӣ гузорад. Дар як шарҳи бузург дар маҷаллаи The Lancet норасоии йод маъмултарин сабаби пешгиришавандаи нуқсони ақлӣ дар ҷаҳон номида шудааст ва соли 2018 ЮНИСЕФ ҳисоб кард, ки ҳар сол қариб 19 миллион кӯдак, яъне тақрибан 14% ҳамаи навзодон, ҳанӯз ҳифз нашудаанд. Илоҷи он як аср боз маълум аст ва барои як нафар ҳамагӣ чанд сент арзиш дорад: як чимдим йоде, ки ба намаки оддии хӯрокхӯрӣ илова карда мешавад.

Чаро мағз ба йод ниёз дорад

Аҳамияти йод ба ғадуди хурди шаклаш шапалакмонанд дар қисми пеши гардан, яъне ғадуди сипаршакл вобаста аст. Ғадуди сипаршакл йодро барои сохтани ду гормони худ истифода мебарад: тироксин (T4), ки чор атоми йод дорад, ва трийодтиронин (T3), ки се атоми йод дорад. Бе йоди кофӣ ғадуд наметавонад гормони кофӣ истеҳсол кунад.

Гормонҳои ғадуди сипаршакл суръати мубодилаи моддаҳоро дар тамоми бадан муайян мекунанд, аммо дар мағзи инкишофёбанда нақши онҳо хеле васеътар аст. Онҳо ба ҳуҷайраҳои асаб барои афзоиш ёфтан, ба ҷойҳои муайяни худ кӯчидан ва пайвастҳои шохдор сохтан кӯмак мекунанд. Онҳо инчунин миелинизатсия, яъне печонида шудани нахҳои асабро бо қабати чарбии изолятсионӣ, ки ба сигналҳо имкон медиҳад зуд гузаранд, идора мекунанд. Ғадуди сипаршакли худи ҳомила танҳо тақрибан дар ҳафтаҳои 10–12-уми ҳомиладорӣ ба кор шурӯъ мекунад ва тақрибан дар нимаи аввали ҳомиладорӣ кӯдак асосан ба гормони модараш такя мекунад. Аз ин рӯ таъмини зани ҳомила бо йод хеле муҳим аст ва ниёзи ӯ меафзояд. Созмони Ҷаҳонии Тандурустӣ (СҶТ) ба калонсолон дар як рӯз тақрибан 150 микрограмм (як ҳиссаи миллионуми грамм) ва ба занони ҳомила ва ширдеҳ 250 микрограмм йодро тавсия медиҳад.

Аз ғоза то маъюбии якумра

Йод дар рӯи Замин нобаробар паҳн шудааст. Оби баҳр аз он бой аст, аммо дар бисёр минтақаҳои кӯҳӣ ва аз баҳр дур пиряхҳо, боронҳои шадид ва селобҳо онро кайҳо аз хок шуста бурдаанд, бинобар ин зироатҳо ва ҳайвоноте, ки дар он ҷо парвариш меёбанд, йоди кам доранд. Дар тӯли асрҳо сокинони Алп, Ҳимолой, Анд ва баъзе минтақаҳои Осиёи Марказӣ бо нишонаи намоёни ин норасоӣ зиндагӣ мекарданд: ғоза, яъне варами гардан аз сабаби ғадуди сипаршакле, ки барои ба даст овардани йоди бештар калон мешавад.

Зарари пинҳонӣ аз ин ҳам вазнинтар буд. Агар модар ҳангоми ҳомиладорӣ норасоии шадиди йод дошта бошад, кӯдак метавонад бо кретинизм таваллуд шавад, ки ҳоло онро одатан синдроми модарзодии норасоии йод меноманд: ин ақибмонии шадиди ақлӣ аст, ки аксар вақт бо карӣ, вайроншавии нутқ ва ҳаракат ва қади паст ҳамроҳ мешавад. Ин оқибатҳоро пас аз таваллуд ислоҳ кардан ғайриимкон аст. Норасоии сабуктар чунин зарари ошкоро намерасонад, вале метавонад қобилияти тафаккури тамоми аҳолиро паст кунад. Тибқи арзёбии ЮНИСЕФ, норасоии йод метавонад IQ-и кӯдакро 8–10 хол паст кунад ва чунин талафот, вақте ки миллионҳо кӯдакро фаро мегирад, ба натиҷаҳои таҳсил ва даромад дар тӯли тамоми умр таъсир мерасонад.

Роҳи ҳалли арзон бо таърихи тӯлонӣ

Таърихи йод ва ғадуди сипаршакл аз алафҳои баҳрӣ оғоз ёфтааст. Соли 1811 кимиёгари фаронсавӣ Бернар Куртуа мушоҳида кард, ки аз хокистари сӯзони алафҳои баҳрӣ буғи бунафш мебарояд ва ба зудӣ ин унсури нав йод номида шуд. Соли 1813 табиби швейтсарӣ Жан-Франсуа Коанде тахмин кард, ки табобати анъанавии ғоза бо алафи баҳрӣ аз ҳисоби йоди таркиби он самар медиҳад ва беморонро бо йод табобат кард. Пас аз бист сол кимиёгари фаронсавӣ Жан-Батист Буссенго, ки дар кӯҳҳои Анд кор мекард, аввалин шуда пешниҳод кард, ки барои пешгирии ғоза ба намак йод илова карда шавад.

Исботи самаранокии пешгирӣ дар ибтидои асри XX ба даст омад. Дар солҳои 1917–1922 табиби амрикоӣ Дэвид Марин ба духтарони мактабхони шаҳри Акрон дар иёлати Огайо миқдори ками йод дод ва нишон дод, ки дар байни онҳо ғоза хеле камтар инкишоф ёфт. Швейтсария соли 1922 йоднок кардани намакро оғоз кард ва аз он вақт инҷониб ин барномаро бефосила идома медиҳад, ИМА бошад, соли 1924 ба он пайравӣ кард. Намак интиқолдиҳандаи беҳтарин аст: онро қариб ҳама, ба миқдори тақрибан доимӣ мехӯранд ва илова кардани йод нарх ва маззаи онро қариб тағйир намедиҳад. Дар солҳои 1990 СҶТ ва ЮНИСЕФ даъват карданд, ки ҳамаи намаки барои одамон ва ҳайвонот пешбинишуда йоднок карда шавад. Тибқи ҳисоби ЮНИСЕФ, ин барои як кӯдак дар як сол 0,02–0,05 доллари ИМА арзиш дорад ва ҳар як доллари сарфшуда дар оянда тақрибан 30 доллар фоида меорад.

Ҳатто норасоии сабук метавонад аҳамият дошта бошад

Имрӯз дар аксари кишварҳо норасоии шадид кам вомехӯрад, вале муҳаққиқон савол гузоштанд, ки оё норасоии сабуктар низ аҳамият дорад. Дар таҳқиқоти соли 2013 дар The Lancet, ки таҳти роҳбарии Сара Бат ва Маргарет Рейман аз Донишгоҳи Суррей гузаронида шуд, миқдори йод дар намунаҳои ҳифзшудаи пешоби 1040 зан дар давраи аввали ҳомиладорӣ, ки дар як таҳқиқоти бисёрсола дар шаҳри Бристоли Англия иштирок мекарданд, чен карда шуд. Фарзандони модароне, ки сатҳи йодашон паст буд, эҳтимоли бештар доштанд, ки дар 8-солагӣ аз рӯи IQ-и шифоҳӣ ва дар 9-солагӣ аз рӯи малакаҳои хониш ба чоряки поёнтарин дохил шаванд, ҳатто пас аз он ки муҳаққиқон 21 омили дигар, аз қабили даромад ва маълумоти волидонро ба назар гирифтанд. Ҳар қадар йоди модарон камтар буд, натиҷаҳо ҳамон қадар бадтар буданд.

Чунин таҳқиқотҳо робитаро нишон медиҳанд, на исботи сабабро. Вақте ки муҳаққиқон иловаҳоро бевосита санҷиданд, манзара камтар равшан шуд. Дар як озмоиши бодиққат назоратшаванда, ки соли 2017 нашр шуд, 832 зани ҳомилаи дорои норасоии сабуки йод дар Бангалори Ҳиндустон ва Бангкоки Таиланд ҳар рӯз ё 200 микрограмм йод, ё доруи бетаъсир (плацебо) қабул карданд. Дар синни 5–6-солагӣ байни фарзандони онҳо дар IQ ё дигар малакаҳои тафаккур фарқе мушоҳида нашуд. Муаллифон як сабаби инро тахмин карданд: норасоии ин занон хеле сабук буд ва захираҳои йод дар бадани онҳо аллакай ба шарофати намаки йоднок ҷамъ шуда буданд.

Ҳифзи дастовардҳо

Осиёи Марказӣ намунаи равшани он аст, ки чӣ гуна дастовардро ба даст овардан ва аз даст додан мумкин аст. Ғоза дар минтақаҳои кӯҳӣ ва водиҳои ин минтақа муддати тӯлонӣ паҳн буд ва пас аз ибтидои солҳои 1990, вақте ки низомҳои таъминоти намак вайрон шуданд, норасоии йод боз густариш ёфт. Аз он вақт инҷониб кишварҳои минтақа, аз ҷумла Ӯзбекистон, Қазоқистон, Қирғизистон ва Тоҷикистон дар бораи намаки йоднок қонунҳо қабул карданд ва он хеле дастрастар шуд. Коршиносон ҳушдор медиҳанд, ки дастовардҳо аз назорати доимӣ вобастаанд: истеҳсолкунандагони намак бояд йодро ба миқдори зарурӣ илова кунанд ва оилаҳо бояд ба ҷои намакҳои арзонтар ё «табиӣ», ки йоди кам доранд, интихоби намаки йодорро идома диҳанд.

Барои аксари одамон қадамҳои амалӣ оддӣ ҳастанд. Харидани намаке, ки тамғаи «йоднок» дорад ва нигоҳ доштани он дар зарфи пӯшида қисми асосии ниёзро қонеъ мегардонад, маҳсулоти ширӣ, тухм ва маҳсулоти баҳрӣ бошанд, йоди иловагӣ медиҳанд. Кам кардани истеъмоли намак барои саломатии дил, чунон ки СҶТ маслиҳат медиҳад, ба ин мухолиф нест, зеро бо кам шудани истеъмоли намак миқдори йодро дар намак танзим кардан мумкин аст. Заноне, ки ҳомилаанд ё ҳомиладориро ба нақша гирифтаанд, бояд аз духтур пурсанд, ки оё ба онҳо иловаи йод лозим аст. Бисёр ҳамеша беҳтар нест: зиёдатии йод низ метавонад фаъолияти ғадуди сипаршаклро вайрон кунад, бинобар ин иловаҳоро бе маслиҳати духтур истеъмол кардан мумкин нест.

Мо ҳанӯз чиро намедонем

Саволҳои муҳим ҳанӯз бе ҷавоб мондаанд. Олимон ҳанӯз дақиқ намедонанд, ки норасоии сабук дар давраи ҳомиладорӣ ба мағзи кӯдак то чӣ андоза таъсир мерасонад ва дар кишварҳое, ки қисми зиёди намак аллакай йоднок аст, ба кадом занон иловаҳо фоида меоранд. Чен кардани йод низ душвор аст, зеро сатҳи он дар як намунаи пешоб аз рӯз ба рӯз тағйир меёбад. Бо он ки одамон бештар хӯрокҳои коркардшудаи бо намаки бейод тайёршударо мехӯранд ва дар ғизо маҳсулоти ширӣ кам мешавад, баъзе кишварҳое, ки замоне бехатар ҳисобида мешуданд, метавонанд боз ба норасоии сабук баргарданд. Як чиз равшан аст: моддае, ки бо микрограмм чен карда мешавад, ба ташаккули қобилияти омӯзиши тамоми умри инсон мусоидат мекунад ва таъмини он хеле арзон аст.

Манбаъҳо: The Lancet (2008), Zimmermann, Jooste & Pandav: Iodine-deficiency disorders; The Journal of Nutrition (2008), Zimmermann: Research on iodine deficiency and goiter in the 19th and early 20th centuries; The Lancet (2013), Bath et al.: Effect of inadequate iodine status in UK pregnant women on cognitive outcomes in their children (ALSPAC); The Lancet Diabetes & Endocrinology (2017), Gowachirapant et al.: Effect of iodine supplementation in pregnant women on child neurodevelopment; UNICEF (2018): Nearly 19 million newborns at risk of brain damage every year due to iodine deficiency. Тасвир: Relativity / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).

норасоии йод йод ва инкишофи мағз намаки йоднок йод дар давраи ҳомиладорӣ гормонҳои ғадуди сипаршакл ғоза кретинизм бемориҳои норасоии йод IQ-и кӯдак ва ғизо норасоии микроэлементҳо инкишофи мағзи ҳомила тандурустии ҷамъиятӣ

Ин навиштаро мубодила кунед:

Писанд омадан (Лутфан барои писанд кардан ворид шавед)

Шарҳҳо

Лутфан барои навиштани шарҳ ворид шавед Ворид шудан

Мақолаҳои марбут